بیماری سرطان دهانه رحم (Cervical Cancer)
بیماری سرطان دهانه رحم یکی از سرطانهایی است که در سلولهای بخش پایینی رحم، یعنی سرویکس یا دهانه رحم، شکل میگیرد. نکته مهم این است که بیشتر موارد این سرطان با عفونت پایدار انواع پرخطر ویروس پاپیلومای انسانی یا HPV ارتباط دارند. با وبلاگ سایت پزشکی روبرو برای خواندن توضیحات بیشتر درباره این موضوع همراه باشید. همچنین میتوانید با انواع بیماری ها، علائم و درمان هر کدام و همچنین با انواع سرطان در سایت رو به رو آشنا شوید.
برآوردهای جهانی نشان میدهد در سال ۲۰۲۲ حدود ۶۶۰ هزار مورد جدید سرطان دهانه رحم و حدود ۳۵۰ هزار مرگ ناشی از آن ثبت شده است. با این حال، واکسیناسیون HPV، غربالگری منظم و درمان ضایعات پیشسرطانی میتوانند از بخش بزرگی از موارد بیماری پیشگیری کنند.
یک نکته مهم اینجاست: مثبت شدن تست HPV به معنی ابتلا به سرطان نیست. بیشتر عفونتهای HPV توسط سیستم ایمنی کنترل میشوند و تنها بخشی از عفونتهای پایدار پرخطر ممکن است طی سالها باعث تغییرات پیشسرطانی شوند.
- سرطان دهانه رحم چیست و چگونه ایجاد میشود؟
- اسم های دیگر بیماری سرطان دهانه رحم
- علت ابتلا به سرطان دهانه رحم
- نشانه های بیماری سرطان دهانه رحم
- تفاوت بیماری سرطان دهانه رحم در مردان و زنان
- غربالگری سرطان دهانه رحم چگونه انجام میشود؟
- نتیجه غیرطبیعی پاپ اسمیر یا تست HPV به چه معناست؟
- نحوه تشخیص سرطان دهانه رحم
- روش های درمان سرطان دهانه رحم
- درمان دارویی سرطان دهانه رحم
- درمان خانگی سرطان دهانه رحم
- رژیم غذایی مناسب برای سرطان دهانه رحم
- عوارض و خطرات سرطان دهانه رحم
- پیشگیری از سرطان دهانه رحم
- سرطان دهانه رحم در کودکان و در دوران بارداری
- طول درمان سرطان دهانه رحم چقدر است؟
- پس از درمان سرطان دهانه رحم چه مراقبتهایی لازم است؟
- سوالات متداول درباره سرطان دهانه رحم
سرطان دهانه رحم چیست و چگونه ایجاد میشود؟
دهانه رحم قسمت باریک انتهایی رحم است که رحم را به واژن متصل میکند. سرطان زمانی ایجاد میشود که سلولهای این ناحیه دچار تغییرات غیرطبیعی شوند و رشد کنترلنشده پیدا کنند.
ارتباط HPV پرخطر با سرطان دهانه رحم
تقریباً همه سرطانهای دهانه رحم با عفونت طولانیمدت انواع پرخطر HPV ارتباط دارند. HPV 16 و HPV 18 بهتنهایی مسئول حدود ۷۰ درصد سرطانهای دهانه رحم در جهان هستند.
از عفونت HPV تا ضایعات پیشسرطانی CIN و سرطان
عفونت HPV معمولاً بلافاصله سرطان ایجاد نمیکند. در بیشتر افراد، سیستم ایمنی طی یک تا دو سال عفونت را مهار میکند.
اگر نوع پرخطر ویروس برای مدت طولانی باقی بماند، ممکن است سلولهای دهانه رحم دچار دیسپلازی شوند. این تغییرات با اصطلاحاتی مانند CIN1، CIN2 و CIN3 توصیف میشوند و همه آنها سرطان تهاجمی محسوب نمیشوند.
انواع سرطان دهانه رحم؛ کارسینوم سلول سنگفرشی و آدنوکارسینوم
دو نوع اصلی سرطان دهانه رحم عبارتاند از:
- کارسینوم سلول سنگفرشی: شایعترین نوع که از سلولهای سطح خارجی دهانه رحم شروع میشود.
- آدنوکارسینوم: از سلولهای غدهای کانال دهانه رحم منشأ میگیرد.
- کارسینوم آدنواسکواموس: نوعی کمتر شایع با ویژگیهای هر دو گروه است.
اسم های دیگر بیماری سرطان دهانه رحم
سرطان دهانه رحم در منابع پزشکی با نامهای Cervical Cancer، Cervical Carcinoma، سرطان سرویکس و گاهی سرطان گردن رحم شناخته میشود. این نامها معمولاً به یک بیماری اشاره دارند و نباید با سرطان رحم یا سرطان آندومتر اشتباه گرفته شوند.
سرطان آندومتر از پوشش داخلی رحم آغاز میشود، در حالی که سرطان دهانه رحم منشأ متفاوتی دارد و ارتباط آن با HPV بسیار پررنگتر است.
علت ابتلا به سرطان دهانه رحم
عامل اصلی بیماری، عفونت پایدار با انواع پرخطر HPV است. داشتن HPV بسیار شایع است و بهتنهایی نشاندهنده سرطان یا رفتار جنسی خاصی نیست.
عفونت پایدار HPV، سیگار و ضعف سیستم ایمنی
احتمال پیشرفت عفونت HPV در افرادی که سیستم ایمنی ضعیفتری دارند بیشتر است. ابتلا به HIV، مصرف بعضی داروهای سرکوبکننده ایمنی و سیگار نیز میتوانند خطر را افزایش دهند.
عوامل دیگری مانند سابقه برخی ضایعات پیشسرطانی، مواجهه طولانی با HPV پرخطر و نداشتن غربالگری مناسب نیز اهمیت دارند.
آیا HPV مثبت به معنی ابتلا به سرطان دهانه رحم است؟
خیر. بیشتر عفونتهای HPV هرگز به سرطان تبدیل نمیشوند.
آنچه اهمیت بیشتری دارد، پایداری عفونت پرخطر و ایجاد تغییرات سلولی در دهانه رحم است. به همین دلیل نتیجه مثبت HPV باید براساس نوع ویروس، سن، سابقه آزمایشها و نتیجه پاپ اسمیر تفسیر شود.
چه افرادی به پیگیری و غربالگری دقیقتری نیاز دارند؟
افراد دارای نقص ایمنی، سابقه ضایعات پیشسرطانی شدید یا نتایج غیرطبیعی قبلی معمولاً برنامه پیگیری متفاوتی دارند. زمان انجام آزمایش بعدی را نباید صرفاً با یک توصیه عمومی تعیین کرد.
نشانه های بیماری سرطان دهانه رحم
سرطان دهانه رحم در مراحل اولیه ممکن است هیچ علامتی ایجاد نکند. به همین دلیل نداشتن درد یا خونریزی دلیل کافی برای کنار گذاشتن غربالگری نیست.
علائم اولیه و نشانههایی که ممکن است نادیده گرفته شوند
نشانههای احتمالی شامل موارد زیر هستند:
- خونریزی غیرعادی واژن
- ترشحات آبکی، بدبو یا خونی
- درد لگن
- درد هنگام رابطه جنسی
- تغییر غیرمعمول در الگوی قاعدگی
خونریزی بعد از رابطه، بین قاعدگیها یا پس از یائسگی
خونریزی پس از رابطه جنسی، بین دو قاعدگی یا بعد از یائسگی باید بررسی شود. این علائم علل خوشخیم زیادی نیز دارند، اما تشخیص علت بدون معاینه امکانپذیر نیست.
علائم سرطان دهانه رحم در مراحل پیشرفته و زمان مراجعه فوری
در مراحل پیشرفته ممکن است تورم پاها، کمردرد، درد شکم، مشکلات ادراری، خون در ادرار، اختلال دفع یا خستگی ایجاد شود. وجود چنین علائمی به معنی قطعی بودن سرطان نیست، اما بهخصوص همراه خونریزی غیرطبیعی نیاز به ارزیابی پزشکی دارد.
تفاوت بیماری سرطان دهانه رحم در مردان و زنان
از نظر آناتومیک، سرطان دهانه رحم در فردی ایجاد میشود که دهانه رحم دارد. بنابراین مردانی که با آناتومی معمول مردانه متولد شدهاند، دهانه رحم ندارند و به سرطان سرویکس مبتلا نمیشوند.
این موضوع به معنی بیاهمیت بودن HPV در مردان نیست. انواع پرخطر HPV در مردان نیز با سرطانهای مقعد، آلت تناسلی و برخی سرطانهای دهان و حلق ارتباط دارند.
غربالگری سرطان دهانه رحم چگونه انجام میشود؟
غربالگری برای افرادی طراحی شده که علامت مشخصی ندارند. هدف، پیدا کردن HPV پرخطر یا تغییرات پیشسرطانی قبل از تبدیل شدن آنها به سرطان تهاجمی است.
تفاوت تست پاپ اسمیر، تست HPV و آزمایش همزمان HPV/Pap
| روش | چه چیزی بررسی میشود؟ | کاربرد |
|---|---|---|
| تست HPV | انواع پرخطر HPV | ارزیابی خطر ایجاد تغییرات سلولی |
| پاپ اسمیر | شکل و تغییرات سلولهای دهانه رحم | شناسایی سلولهای غیرطبیعی |
| Co-testing | HPV و سلولهای دهانه رحم | ترکیب دو روش در یک برنامه غربالگری |
زمان و فاصله مناسب غربالگری بر اساس سن و سابقه پزشکی
دستورالعملهای غربالگری در کشورهای مختلف کاملاً یکسان نیستند. برای نمونه، انجمن سرطان آمریکا در افراد با خطر معمول، غربالگری را از ۲۵ سالگی توصیه میکند و تست اولیه HPV توسط پزشک را هر پنج سال یکی از روشهای ترجیحی میداند.
برای یک فرد ایرانی، انتخاب روش و فاصله آزمایش بهتر است براساس سن، سابقه نتایج قبلی، وضعیت ایمنی و دستورالعمل مورد استفاده پزشک تعیین شود.
خودنمونهگیری تست HPV و جایگاه آن در روشهای جدید غربالگری
در برخی کشورها امکان جمعآوری نمونه واژینال توسط خود فرد برای تست HPV فراهم شده است. راهنمای بهروز انجمن سرطان آمریکا خودنمونهگیری تأییدشده را یک گزینه میداند، اما نمونهگیری دهانه رحم توسط کادر درمان همچنان ترجیح داده میشود.
نتیجه غیرطبیعی پاپ اسمیر یا تست HPV به چه معناست؟
نتیجه غیرطبیعی لزوماً به معنی سرطان نیست. بسیاری از نتایج غیرطبیعی مربوط به HPV یا تغییرات سلولی قابل پیگیری و درمان هستند.
نتیجه HPV مثبت چه پیگیریهایی ممکن است نیاز داشته باشد؟
بسته به نوع HPV و نتیجه بررسی سلولی، پزشک ممکن است تکرار آزمایش، بررسی ژنوتیپ HPV، پاپ اسمیر یا کولپوسکوپی را پیشنهاد کند.
CIN1، CIN2 و CIN3 چه تفاوتی با سرطان دارند؟
CIN به تغییرات پیشسرطانی سلولهای دهانه رحم اشاره دارد. CIN1 معمولاً تغییر خفیفتری است، در حالی که CIN2 و بهخصوص CIN3 نیازمند ارزیابی دقیقتری هستند.
از نتیجه غیرطبیعی تا کولپوسکوپی و نمونهبرداری
اگر احتمال ضایعه مهم وجود داشته باشد، کولپوسکوپی انجام میشود. در این روش پزشک دهانه رحم را با بزرگنمایی بررسی میکند و در صورت نیاز از ناحیه مشکوک نمونه بافتی میگیرد.
نحوه تشخیص سرطان دهانه رحم
پاپ اسمیر یا تست HPV بهتنهایی تشخیص قطعی سرطان نیستند. تأیید سرطان معمولاً به بررسی بافت نیاز دارد.
کولپوسکوپی، بیوپسی و آزمایشهای تشخیصی
پزشک پس از گرفتن شرح حال و معاینه لگن ممکن است کولپوسکوپی و بیوپسی را درخواست کند. نمونه بافتی توسط پاتولوژیست بررسی میشود تا نوع و ویژگیهای سلولهای سرطانی مشخص شود.
مراحل سرطان دهانه رحم بر اساس سیستم FIGO
مرحلهبندی FIGO بیماری را از مرحله I تا IV تقسیم میکند. در مرحله I سرطان محدودتر است، در حالی که مراحل بالاتر نشاندهنده گسترش بیشتر به بافتهای اطراف، غدد لنفاوی یا اندامهای دوردست هستند.
نقش MRI، CT و سایر تصویربرداریها در بررسی گسترش بیماری
MRI، CT یا PET-CT بسته به شرایط برای تعیین وسعت بیماری استفاده میشوند. نتیجه این بررسیها مستقیماً بر انتخاب جراحی، پرتودرمانی و درمان دارویی اثر دارد.
روش های درمان سرطان دهانه رحم
درمان سرطان دهانه رحم نسخه ثابتی برای همه بیماران ندارد. مرحله بیماری، اندازه تومور، درگیری غدد لنفاوی، وضعیت عمومی و تمایل فرد به حفظ باروری در تصمیمگیری نقش دارند.
درمان مراحل اولیه؛ کونیزاسیون، تراکلکتومی و هیسترکتومی
در برخی سرطانهای بسیار کوچک، کونیزاسیون میتواند بخشی از درمان باشد. در موارد منتخب، تراکلکتومی با حفظ رحم گزینهای برای حفظ امکان بارداری است.
هیسترکتومی نیز در بعضی مراحل اولیه انجام میشود. تصمیم درباره وسعت جراحی باید توسط متخصص انکولوژی زنان گرفته شود.
پرتودرمانی، براکیتراپی و شیمیدرمانی در مراحل پیشرفته
در بیماری موضعی پیشرفته، ترکیب پرتودرمانی خارجی، براکیتراپی و شیمیدرمانی همزمان یکی از رویکردهای مهم است. سیسپلاتین یا در برخی شرایط کاربوپلاتین میتواند همراه پرتودرمانی استفاده شود.
درمان هدفمند و ایمونوتراپی در سرطان پیشرفته یا عودکننده
در سرطان پیشرفته یا عودکرده، داروهایی مانند بواسیزوماب، تیسوتوماب ودوتین و پمبرولیزوماب در شرایط مشخص به کار میروند. انتخاب ایمونوتراپی ممکن است به مرحله بیماری و نشانگرهای زیستی مانند PD-L1 وابسته باشد.
تأثیر درمان بر باروری و گزینههای حفظ باروری
جراحی رحم و پرتودرمانی لگن میتوانند باروری را تحت تأثیر قرار دهند. به همین دلیل فردی که قصد بارداری آینده دارد، بهتر است قبل از شروع درمان درباره حفظ باروری با تیم درمان صحبت کند.
درمان دارویی سرطان دهانه رحم
دارودرمانی ممکن است شامل شیمیدرمانی، درمان هدفمند یا ایمونوتراپی باشد. داروهای مورد استفاده بر اساس مرحله و ویژگیهای تومور انتخاب میشوند.
سیسپلاتین، کاربوپلاتین و پاکلیتاکسل از داروهایی هستند که در بعضی رژیمها استفاده میشوند. بواسیزوماب و پمبرولیزوماب نیز برای گروههای مشخصی از بیماران کاربرد دارند.
مصرف این داروها بدون برنامه متخصص سرطان خطرناک است. دوز، ترکیب داروها و زمانبندی درمان به عملکرد کلیه، وضعیت خون، مرحله سرطان و درمانهای قبلی بستگی دارد.
درمان خانگی سرطان دهانه رحم
هیچ درمان خانگی، دمنوش، رژیم غذایی یا مکملی ثابت نشده که سرطان دهانه رحم را درمان کند. جایگزین کردن روشهای خانگی با جراحی، پرتودرمانی یا درمان دارویی میتواند فرصت درمان مؤثر را از بین ببرد.
روشهای حمایتی مانند استراحت کافی، تغذیه مناسب، فعالیت متناسب با توان و کنترل استرس میتوانند به تحمل درمان کمک کنند. مکملها و گیاهان دارویی نیز باید با پزشک بررسی شوند، چون بعضی از آنها با داروهای ضدسرطان تداخل دارند.
رژیم غذایی مناسب برای سرطان دهانه رحم
«رژیم ضدسرطان» مشخصی که بتواند بیماری را درمان کند وجود ندارد. تغذیه در دوره درمان بیشتر با هدف جلوگیری از کاهش وزن، حفظ عضلات و کمک به تحمل عوارض درمان تنظیم میشود.
اگر بیمار کاهش اشتها یا وزن دارد، دریافت پروتئین و انرژی کافی اهمیت بیشتری پیدا میکند. تخممرغ کاملاً پخته، مرغ، ماهی، حبوبات، ماست، لبنیات پاستوریزه و مغزها میتوانند منابع مفیدی باشند.
در صورت تهوع یا بیاشتهایی، وعدههای کوچک و متعدد معمولاً راحتتر تحمل میشوند. اگر شیمیدرمانی باعث کاهش ایمنی شده باشد، رعایت بهداشت مواد غذایی و پرهیز از غذاهای خام یا مشکوک اهمیت بیشتری دارد.
عوارض و خطرات سرطان دهانه رحم
سرطان درماننشده میتواند از دهانه رحم به بافتهای لگن، غدد لنفاوی و سپس اندامهای دوردست گسترش پیدا کند. درگیری مثانه، روده، ریه، کبد یا استخوان در مراحل متاستاتیک ممکن است رخ دهد.
خود درمان نیز میتواند عوارضی مانند خستگی، تهوع، تغییرات دفع، اختلال عملکرد جنسی یا مشکلات باروری ایجاد کند. نوع و شدت عارضه در همه افراد یکسان نیست.
تشخیص زودهنگام اهمیت زیادی دارد. دادههای NCI نشان میدهد بقای نسبی پنجساله در بیماری تشخیصدادهشده در مرحله محدود بسیار بالاتر از بیماری منتشر است، هرچند آمار جمعیتی نمیتواند نتیجه درمان یک فرد مشخص را پیشبینی کند.
پیشگیری از سرطان دهانه رحم
برخلاف بسیاری از سرطانها، برای سرطان دهانه رحم ابزارهای پیشگیری مؤثری وجود دارد. واکسن HPV و غربالگری دو پایه اصلی پیشگیری هستند.
واکسن HPV چه نقشی در پیشگیری دارد؟
واکسن HPV میتواند از عفونت با انواع مهم سرطانزا پیشگیری کند. بیشترین اثر زمانی دیده میشود که واکسیناسیون قبل از مواجهه با ویروس انجام شود.
چرا واکسیناسیون جای غربالگری منظم را نمیگیرد؟
هیچ واکسنی تمام انواع سرطانزای HPV را پوشش نمیدهد. فرد واکسینهشده نیز در سن و شرایط مناسب همچنان باید برنامه غربالگری توصیهشده را دنبال کند.
کاهش عوامل خطر و اهمیت پیگیری نتایج غیرطبیعی
ترک سیگار، رعایت سلامت جنسی، واکسیناسیون و پیگیری نتایج غیرطبیعی میتوانند خطر را کاهش دهند. استفاده از کاندوم احتمال انتقال HPV را کم میکند، اما محافظت صددرصد ایجاد نمیکند زیرا ویروس میتواند نواحی خارج از پوشش کاندوم را نیز درگیر کند.
سرطان دهانه رحم در کودکان و در دوران بارداری
سرطان دهانه رحم در کودکان بسیار نادر است. خونریزی واژینال غیرعادی در کودک باید بررسی پزشکی شود، اما سرطان تنها یکی از علل احتمالی و بسیار کمشیوع آن است.
در بارداری نیز سرطان دهانه رحم نادر است و تصمیم درمان به مرحله سرطان و سن بارداری بستگی دارد. NCI میزان بروز گزارششده را حدود ۱ تا ۱۲ مورد در هر ۱۰ هزار بارداری ذکر میکند.
برخی سرطانهای مرحله اولیه ممکن است تحت نظارت تخصصی تا زمان مناسبتری مدیریت شوند. در بیماری پیشرفتهتر، تصمیم درباره شیمیدرمانی، جراحی، پرتودرمانی یا زمان زایمان باید توسط تیم چندتخصصی گرفته شود؛ پرتودرمانی طی بارداری برای جنین زیانآور است.
طول درمان سرطان دهانه رحم چقدر است؟
مدت درمان به مرحله بیماری و روش انتخابی بستگی دارد و نمیتوان یک عدد ثابت برای همه بیماران تعیین کرد. یک بیمار ممکن است فقط جراحی داشته باشد، در حالی که فرد دیگری به چند هفته شیمیپرتودرمانی و سپس براکیتراپی نیاز داشته باشد.
برای نمونه، پرتودرمانی خارجی در بعضی برنامههای استاندارد حدود پنج روز در هفته و نزدیک پنج هفته انجام میشود. جلسات براکیتراپی نیز ممکن است جداگانه به برنامه اضافه شوند.
پس از درمان سرطان دهانه رحم چه مراقبتهایی لازم است؟
تمام شدن دوره اصلی درمان به معنی پایان پیگیری نیست. معاینههای دورهای برای بررسی عود، عوارض دیررس و مشکلات کیفیت زندگی اهمیت دارند.
پیگیری پزشکی و بررسی احتمال عود بیماری
در سالهای نخست، ویزیتها معمولاً با فاصله کمتری انجام میشوند. زمانبندی دقیق بر اساس مرحله اولیه، درمان انجامشده و شرایط بیمار مشخص میشود.
عوارض کوتاهمدت و بلندمدت درمان و کیفیت زندگی
خشکی یا تنگی واژن، تغییرات عملکرد روده و مثانه، خستگی، یائسگی زودرس یا مسائل جنسی ممکن است پس از بعضی درمانها دیده شوند. مطرح کردن این مشکلات با پزشک بخشی از مراقبت سرطان است و نباید به دلیل خجالت به تعویق بیفتد.
چه علائمی پس از درمان نیازمند مراجعه سریع به پزشک هستند؟
خونریزی یا ترشح جدید واژن، درد مداوم لگن یا کمر، تورم پا، تغییر واضح در ادرار یا دفع و سرفه مداوم باید به تیم درمان گزارش شوند. این علائم همیشه نشانه عود نیستند، اما نیاز به بررسی دارند.
سوالات متداول درباره سرطان دهانه رحم
آیا سرطان دهانه رحم قابل درمان است؟
بله. شانس کنترل و درمان بیماری در مراحل اولیه بیشتر است. نوع سرطان، مرحله، سلامت عمومی و پاسخ به درمان بر پیشآگهی اثر میگذارند.
آیا هر فرد مبتلا به HPV به سرطان دهانه رحم مبتلا میشود؟
خیر. بیشتر عفونتهای HPV خودبهخود کنترل میشوند. خطر اصلی مربوط به عفونت پایدار با انواع پرخطر و ایجاد تغییرات سلولی است.
آیا سرطان دهانه رحم بر بارداری و باروری تأثیر میگذارد؟
ممکن است. برخی جراحیها و پرتودرمانی لگن میتوانند باروری را کاهش دهند، اما در تعدادی از موارد زودرس امکان انتخاب روشهای حفظ باروری وجود دارد.
آیا پس از واکسن HPV همچنان پاپ اسمیر یا تست HPV لازم است؟
بله. واکسیناسیون خطر را بهطور قابلتوجهی کاهش میدهد، اما جای غربالگری توصیهشده را نمیگیرد.
نتیجه گیری
بیماری سرطان دهانه رحم ارتباط نزدیکی با عفونت پایدار HPV پرخطر دارد، اما در عین حال یکی از سرطانهایی است که امکان پیشگیری و تشخیص زودهنگام آن بسیار جدی است. واکسیناسیون HPV، غربالگری مناسب و پیگیری نتایج غیرطبیعی میتوانند از ایجاد بسیاری از موارد سرطان جلوگیری کنند.
خونریزی غیرطبیعی، ترشحات غیرمعمول و درد لگن نباید نادیده گرفته شوند، بهخصوص اگر مداوم باشند. در صورت تشخیص بیماری نیز انتخاب درمان باید براساس مرحله سرطان، وضعیت باروری و شرایط فرد و با نظر متخصص انکولوژی زنان انجام شود؛ درمان خانگی یا مکملها جایگزین درمان استاندارد نیستند.
