بیماری هند پا و دهان (Hand-Foot-and-Mouth Disease – HFMD)
بیماری هند پا و دهان یا HFMD یک عفونت ویروسی مسری است که بیشتر در نوزادان و کودکان زیر ۵ سال دیده می‌شود، اما بزرگسالان هم ممکن است به آن مبتلا شوند. تب، زخم‌های دردناک دهان و بثورات یا تاول‌های دست و پا سه نشانه شناخته‌شده این بیماری هستند. با وبلاگ سایت پزشکی روبرو برای خواندن توضیحات بیشتر درباره این موضوع همراه باشید. همچنین می‌توانید با انواع بیماری ها، علائم و درمان هر کدام و همچنین با درمان سرطان در سایت رو به رو آشنا شوید.
نام بیماری شاید کمی نگران‌کننده باشد، اما بیشتر مبتلایان بدون درمان اختصاصی طی ۷ تا ۱۰ روز بهبود پیدا می‌کنند. مسئله‌ای که در کودکان باید جدی گرفته شود، کاهش مصرف مایعات به‌دلیل درد زخم‌های دهان و خطر کم‌آبی است.
- اسم‌های دیگر بیماری دست پا و دهان
- علت ابتلا به بیماری دست پا و دهان
- نشانه‌های بیماری دست پا و دهان
- بیماری دست پا و دهان چگونه منتقل می‌شود و تا چه زمانی مسری است؟
- نحوه تشخیص بیماری دست پا و دهان
- تفاوت بیماری دست پا و دهان در مردان و زنان
- بیماری دست پا و دهان در کودکان و در دوران بارداری
- روش‌های درمان بیماری دست پا و دهان
- درمان دارویی بیماری دست پا و دهان
- درمان خانگی بیماری دست پا و دهان
- رژیم غذایی مناسب برای بیماری دست پا و دهان
- طول درمان بیماری دست پا و دهان چقدر است؟
- عوارض و خطرات بیماری دست پا و دهان
- پیشگیری از بیماری دست پا و دهان
- توصیه متخصص؛ چه زمانی مراجعه به پزشک را عقب نیندازیم؟
- پرسش‌های رایج درباره بیماری دست پا و دهان
اسم‌های دیگر بیماری دست پا و دهان
نام انگلیسی این بیماری Hand, Foot and Mouth Disease و مخفف آن HFMD است. در فارسی از عبارت‌های «بیماری دست، پا و دهان»، «بیماری دست پا دهان» و گاهی «بیماری هند فوت ماوث» برای آن استفاده می‌شود.
یک نکته مهم اینجاست؛ HFMD با «تب برفکی» یا Foot-and-Mouth Disease که حیواناتی مانند گاو، گوسفند و بز را درگیر میکند، یک بیماری نیست. ویروس‌های عامل این دو بیماری متفاوت‌اند و بیماری دست پا و دهان انسان از حیوانات مزرعه منتقل نمی‌شود.
علت ابتلا به بیماری دست پا و دهان
عامل HFMD یک ویروس واحد نیست. چند نوع از انتروویروس‌ها می‌توانند این بیماری را ایجاد کنند و به همین دلیل ابتلای قبلی همیشه به معنای مصونیت کامل در آینده نیست.
ویروس کوکساکی و انتروویروس‌ها چگونه باعث HFMD می‌شوند؟
Coxsackievirus A16 یکی از عوامل شایع بیماری است. Coxsackievirus A6 نیز می‌تواند HFMD ایجاد کند و بعضی موارد آن با علائم گسترده‌تر همراه هستند. Enterovirus A71 یا EV-A71 هم یکی از عوامل شناخته‌شده است که در موارد نادر با عوارض عصبی جدی‌تر ارتباط دارد.
ویروس پس از ورود از طریق دهان، بینی یا چشم تکثیر می‌شود و قابلیت انتقال بالایی دارد. محیط‌هایی مانند مهدکودک، خانه‌های دارای چند کودک و مدارس ابتدایی شرایط مناسبی برای انتشار آن ایجاد می‌کنند.
نشانه‌های بیماری دست پا و دهان
علائم HFMD معمولاً چند روز پس از آلوده شدن ظاهر می‌شوند. همه بیماران الزاماً تمام نشانه‌ها را ندارند و شدت بیماری نیز از فردی به فرد دیگر متفاوت است.
علائم اولیه؛ تب، گلودرد، بی‌حالی و کاهش اشتها
تب، گلودرد، بی‌حالی و کم‌شدن اشتها معمولاً اولین نشانه‌ها هستند. در شیرخواران ممکن است بی‌قراری، بدخوابی یا امتناع از شیر خوردن زودتر از بثورات پوستی توجه والدین را جلب کند.
زخم‌ها و تاول‌های دردناک داخل دهان
لکه‌های قرمز کوچک می‌توانند روی زبان، لثه و سطح داخلی گونه‌ها ظاهر شوند و بعد به تاول یا زخم دردناک تبدیل شوند. کودکی که هنگام بلع درد دارد ممکن است آب دهانش بیشتر جاری شود یا فقط مایعات خنک بخواهد.
بثورات و تاول‌های دست، پا، باسن و اطراف دهان
ضایعات پوستی بیشتر روی کف دست و کف پا دیده می‌شوند، اما بازوها، پاها و باسن نیز ممکن است درگیر شوند. این بثورات معمولاً خارش شدیدی ندارند و گاهی به شکل تاول دیده می‌شوند.
مراحل و طول دوره بیماری HFMD
دوره کمون معمولاً حدود ۳ تا ۶ روز است. ابتدا تب و علائم عمومی ظاهر می‌شود و یک یا دو روز بعد زخم‌های دهان و بثورات پوستی مشخص‌تر می‌شوند. بیشتر بیماران طی ۷ تا ۱۰ روز رو به بهبودی می‌روند.
بیماری دست پا و دهان چگونه منتقل می‌شود و تا چه زمانی مسری است؟
HFMD قابلیت سرایت بالایی دارد. ویروس در ترشحات بینی و حلق، بزاق، مایع تاول‌ها و مدفوع فرد آلوده وجود دارد.
دوره نهفتگی HFMD بعد از تماس با ویروس
از زمان ورود ویروس تا بروز علائم معمولاً چند روز فاصله وجود دارد. در این فاصله ممکن است فرد هنوز نداند آلوده شده است.
انتقال از بزاق، ترشحات تنفسی، تاول‌ها، مدفوع و سطوح آلوده
بوسیدن، تماس نزدیک، استفاده مشترک از لیوان و قاشق، تماس با ترشحات تنفسی و تعویض پوشک می‌توانند زمینه انتقال ایجاد کنند. دست زدن به اسباب‌بازی یا سطح آلوده و سپس لمس چشم، بینی یا دهان نیز یکی از مسیرهای انتقال است.
دوره واگیری و احتمال انتقال پس از برطرف شدن علائم
بیشترین سرایت معمولاً در هفته اول بیماری اتفاق می‌افتد. با این حال، ویروس می‌تواند روزها یا حتی هفته‌ها پس از رفع علائم در بدن، به‌خصوص در مدفوع، باقی بماند.
آیا کودک مبتلا می‌تواند به مدرسه یا مهدکودک برگردد؟
قوانین بازگشت کودک بین نظام‌های بهداشتی متفاوت است. CDC بازگشت را در صورت نداشتن تب، حال عمومی مناسب و نبود آبریزش کنترل‌نشده دهان قابل قبول می‌داند، درحالی‌که برخی مراکز اطفال خشک‌شدن مایع تاول‌ها را نیز توصیه می‌کنند. بهتر است مقررات مهدکودک یا مدرسه و نظر پزشک کودک هم در تصمیم لحاظ شود.
نحوه تشخیص بیماری دست پا و دهان
تشخیص HFMD در اکثر موارد بالینی است. یعنی پزشک بر اساس سن بیمار، علائم عمومی و محل و شکل ضایعات دهان و پوست به تشخیص می‌رسد.
پزشک بیماری دست پا و دهان را چگونه تشخیص می‌دهد؟
وجود هم‌زمان تب، زخم دهان و ضایعات کف دست یا پا الگوی بسیار کمک‌کننده‌ای است. معاینه همچنین برای رد بیماری‌هایی با ظاهر مشابه اهمیت دارد.
تفاوت بیماری دست پا و دهان با آبله مرغان و تبخال
در آبله‌مرغان، ضایعات معمولاً روی تنه گسترده‌تر هستند و مراحل مختلف ضایعه هم‌زمان دیده می‌شود. HFMD بیشتر با زخم‌های دهان و درگیری کف دست و کف پا شناخته می‌شود؛ تبخال نیز الگوی بالینی متفاوتی دارد و معمولاً چنین ترکیب تیپیکی ایجاد نمی‌کند.
تفاوت HFMD با هرپانژینا و آفت دهانی
هرپانژینا نیز توسط انتروویروس‌ها ایجاد می‌شود، اما زخم‌ها بیشتر در بخش عقبی دهان و حلق قرار دارند. آفت دهانی هم معمولاً بدون بثورات مشخص دست و پا ایجاد می‌شود.
چه زمانی آزمایش یا PCR انتروویروس لازم می‌شود؟
بیشتر بیماران به آزمایش ویروسی نیاز ندارند. در موارد غیرمعمول، شدید یا زمانی که تشخیص نامشخص باشد، پزشک ممکن است نمونه حلق یا مدفوع را برای بررسی آزمایشگاهی درخواست کند.
تفاوت بیماری دست پا و دهان در مردان و زنان
HFMD مختص یک جنس نیست و زنان و مردان هر دو می‌توانند به آن مبتلا شوند. در منابع بالینی، علائم اصلی و اصول درمان بر اساس جنسیت تفکیک نمی‌شوند؛ سن، وضعیت سیستم ایمنی و بارداری اهمیت بیشتری دارند.
آیا بزرگسالان هم به بیماری دست پا و دهان مبتلا می‌شوند؟
بله. بزرگسالان ممکن است مبتلا شوند و حتی گاهی بدون علائم، ویروس را منتقل کنند. در بسیاری از بزرگسالان بیماری خفیف‌تر است، هرچند ابتلای علامت‌دار و دردناک نیز امکان دارد.
بیماری دست پا و دهان در کودکان و در دوران بارداری
بیماری دست پا و دهان بیشتر در چه سنی دیده می‌شود؟
کودکان زیر ۵ سال بیشترین موارد HFMD را تشکیل می‌دهند. تماس نزدیک، استفاده مشترک از وسایل و نیاز به تعویض پوشک از عواملی هستند که انتشار ویروس را در مهدکودک‌ها آسان‌تر می‌کنند.
نوزادان و کودکان دارای ضعف سیستم ایمنی
نوزادان بسیار کم‌سن و کودکان دارای ضعف سیستم ایمنی نیازمند توجه بیشتری هستند. CDC توصیه میکند برای کودک زیر ۶ ماه، علائم شدید یا ضعف سیستم ایمنی زودتر با پزشک مشورت شود.
بیماری دست پا و دهان در دوران بارداری چه اهمیتی دارد؟
HFMD معمولاً خطر قابل‌توجهی برای بارداری ایجاد نمی‌کند، اما فرد باردار در صورت ابتلا یا تماس نزدیک با بیمار بهتر است موضوع را با پزشک یا ماما مطرح کند. ابتلا در فاصله کوتاه پیش از زایمان ممکن است باعث انتقال عفونت به نوزاد شود.
روش‌های درمان بیماری دست پا و دهان
HFMD در اکثر بیماران درمان اختصاصی ضدویروسی نیاز ندارد. هدف اصلی، کنترل درد و تب و جلوگیری از کم‌آبی است.
آیا داروی اختصاصی یا آنتی‌بیوتیک برای HFMD وجود دارد؟
آنتی‌بیوتیک روی ویروس‌های عامل HFMD اثر ندارد. مصرف خودسرانه آن نه دوره بیماری را کوتاه میکند و نه از انتقال جلوگیری خواهد کرد.
کنترل تب و درد با توصیه پزشک
داروهای تب‌بر و مسکن متناسب با سن بیمار می‌توانند ناراحتی را کاهش دهند. انتخاب و مقدار دارو در کودکان باید براساس سن، وزن و توصیه پزشک یا داروساز باشد؛ به کودکان نباید برای کنترل تب آسپیرین داده شود.
درمان دارویی بیماری دست پا و دهان
داروهایی مانند استامینوفن و در بعضی بیماران ایبوپروفن برای کنترل تب و درد استفاده می‌شوند، اما درمان‌کننده خود ویروس نیستند. اگر کودک بیماری زمینه‌ای، کم‌آبی یا محدودیت مصرف دارویی دارد، انتخاب مسکن باید با پزشک انجام شود.
برای درد زخم‌های دهان ممکن است داروساز فرآورده مناسب سن پیشنهاد کند. هر ژل، اسپری یا دهان‌شویه‌ای برای کودکان مناسب نیست؛ بنابراین استفاده خودسرانه از بی‌حس‌کننده‌های موضعی توصیه مناسبی نیست.
درمان خانگی بیماری دست پا و دهان
درمان خانگی بیشتر بر نوشیدن مایعات، استراحت و کاهش درد تمرکز دارد. کودک را مجبور به خوردن غذای جامد نکنید؛ دریافت مایعات در روزهای دردناک بیماری اهمیت بیشتری دارد.
پیشگیری از کم‌آبی بدن؛ مهم‌ترین بخش مراقبت خانگی
جرعه‌های کوچک و مکرر آب یا مایعات مناسب سن، معمولاً بهتر از نوشیدن حجم زیاد در یک نوبت تحمل می‌شوند. اگر کودک به علت درد دهان تقریباً هیچ مایعی نمی‌نوشد، ادامه مراقبت در خانه کافی نیست.
چک‌لیست مراقبت والدین از کودک مبتلا
- دریافت مایعات و تعداد دفعات ادرار را زیر نظر بگیرید.
- تب و حال عمومی کودک را بررسی کنید.
- تاول‌ها را تمیز نگه دارید و از ترکاندن آنها پرهیز کنید.
- لیوان، قاشق و حوله کودک را مشترک استفاده نکنید.
- پس از تعویض پوشک، دست‌ها را با آب و صابون بشویید.
رژیم غذایی مناسب برای بیماری دست پا و دهان
مهم‌ترین اصل غذایی، انتخاب خوراکی‌هایی است که زخم دهان را تحریک نکنند. هدف این نیست که کودک حتماً حجم معمول غذای روزانه را بخورد؛ حفظ آب بدن اولویت بالاتری دارد.
چه غذاها و نوشیدنی‌هایی برای زخم دهان مناسب‌ترند؟
مایعات خنک، ماست، غذاهای نرم و خوراکی‌های ولرم یا خنک معمولاً بهتر تحمل می‌شوند. آب‌میوه‌های ترش، غذاهای تند، بسیار شور یا داغ می‌توانند درد زخم‌ها را بیشتر کنند.
نوشابه و خوراکی‌های بسیار اسیدی انتخاب مناسبی نیستند. برای کودکی که غذا نمی‌خورد اما مایعات کافی مصرف میکند، چند روز کاهش اشتها معمولاً از نخوردن مایعات کم‌خطرتر است.
طول درمان بیماری دست پا و دهان چقدر است؟
در بیشتر افراد، HFMD طی ۷ تا ۱۰ روز برطرف می‌شود. تب معمولاً زودتر فروکش میکند و ضایعات پوستی و دهانی به‌تدریج بهبود می‌یابند.
اگر علائم پس از ۱۰ روز بهتر نشده باشند یا دوباره شدت پیدا کنند، بررسی پزشکی منطقی است. طولانی‌شدن تب بیش از سه روز نیز یکی از دلایلی است که CDC برای مراجعه به پزشک مطرح میکند.
عوارض و خطرات بیماری دست پا و دهان
HFMD در اغلب بیماران عارضه جدی ایجاد نمی‌کند. بااین‌حال، بعضی علائم نیازمند ارزیابی سریع‌تر هستند.
علائم کم‌آبی و ناتوانی کودک در نوشیدن مایعات
خشکی دهان، کاهش ادرار، گریه بدون اشک، خواب‌آلودگی غیرعادی و ناتوانی در نوشیدن می‌توانند با کم‌آبی مرتبط باشند. زخم‌های دردناک دهان مهم‌ترین دلیل کاهش مصرف مایعات در HFMD هستند.
تب طولانی، خواب‌آلودگی، تشنج و سایر علائم هشدار
تب بیش از سه روز، علائم شدید، افت سطح هوشیاری، گیجی، تشنج، سفتی گردن یا وخیم‌تر شدن حال عمومی نیازمند بررسی پزشکی هستند. این نشانه‌ها جزو روند معمول یک HFMD خفیف محسوب نمی‌شوند.
عوارض نادر مانند مننژیت و انسفالیت
مننژیت ویروسی از عوارض نادر است. انسفالیت و اختلالات عصبی نیز بسیار نادرند، اما برخی عفونت‌های EV-A71 با بیماری عصبی شدیدتر ارتباط داشته‌اند.
آیا پوسته‌ریزی پوست یا افتادن ناخن بعد از HFMD طبیعی است؟
پس از بعضی موارد HFMD، تغییرات ناخن یا حتی جداشدن موقت ناخن گزارش شده است. CDC اشاره میکند که این اتفاق نادر است و ناخن معمولاً دوباره رشد میکند، هرچند رابطه علت و معلولی قطعی در همه گزارش‌ها اثبات نشده است.
پیشگیری از بیماری دست پا و دهان
چون HFMD بسیار مسری است، پیشگیری بیشتر بر شکستن زنجیره انتقال تمرکز دارد. شستن دست‌ها و تمیز کردن سطوح مشترک تأثیر عملی بیشتری از اقدامات پیچیده دارد.
شستن دست‌ها و ضدعفونی اسباب‌بازی‌ها و سطوح
دست‌ها به‌ویژه پس از توالت، تعویض پوشک، سرفه یا پاک کردن بینی باید حداقل ۲۰ ثانیه با آب و صابون شسته شوند. اسباب‌بازی‌ها، دستگیره‌ها و وسایل پرتماس نیز باید مرتب تمیز شوند.
جلوگیری از انتقال هنگام تعویض پوشک و تماس با تاول‌ها
پس از تماس با مدفوع یا تعویض پوشک، شست‌وشوی دقیق دست ضروری است. بهتر است تاول‌ها دستکاری نشوند، زیرا مایع داخل آنها می‌تواند حاوی ویروس باشد.
آیا برای بیماری دست پا و دهان واکسن وجود دارد؟
یک واکسن واحد که در برابر تمام ویروس‌های عامل HFMD محافظت کند وجود ندارد. واکسن‌های غیرفعال علیه EV-A71 در برخی کشورهای آسیایی، از جمله چین، مجوز گرفته‌اند؛ اما این واکسن‌ها در برابر همه عوامل ایجادکننده HFMD محافظت ایجاد نمی‌کنند.
توصیه متخصص؛ چه زمانی مراجعه به پزشک را عقب نیندازیم؟
از نگاه بالینی، مهم‌ترین معیار فقط تعداد تاول‌ها نیست؛ توانایی نوشیدن، هوشیاری و حال عمومی بیمار ارزش بیشتری دارند. کودکی که ده‌ها ضایعه پوستی دارد اما آب کافی می‌نوشد ممکن است وضعیت باثبات‌تری از کودکی با چند زخم دهانی و کم‌آبی داشته باشد.
مراجعه پزشکی برای کودک زیر ۶ ماه، ضعف سیستم ایمنی، ناتوانی در نوشیدن، تب طولانی‌تر از سه روز، علائم شدید یا ادامه علائم بیش از ۱۰ روز توصیه می‌شود. در صورت تشنج، اختلال هوشیاری یا علائم عصبی نیز ارزیابی فوری ضروری است.
پرسش‌های رایج درباره بیماری دست پا و دهان
آیا ممکن است کودک بیش از یک بار به HFMD مبتلا شود؟
بله. چون چند نوع مختلف از انتروویروس‌ها می‌توانند بیماری دست پا و دهان ایجاد کنند، ایمنی نسبت به یک نوع ویروس الزاماً از ابتلا به انواع دیگر جلوگیری نمی‌کند.
آیا بیماری دست پا و دهان انسان با تب برفکی ارتباط دارد؟
خیر. شباهت نام این دو بیماری می‌تواند گمراه‌کننده باشد، اما HFMD انسان با بیماری دهان و پای دام‌ها متفاوت است. انسان بیماری دست پا و دهان را از گاو یا سایر حیوانات مزرعه نمی‌گیرد.
آیا HFMD همیشه با تاول دست و پا همراه است؟
خیر. بعضی بیماران فقط بخشی از علائم شناخته‌شده را دارند. محل و شدت بثورات نیز می‌تواند متفاوت باشد، بنابراین نبود یک علامت به‌تنهایی بیماری را رد نمی‌کند.
چه زمانی کودک دیگر واگیردار نیست؟
بیشترین قدرت انتقال در هفته نخست بیماری است، اما دفع ویروس می‌تواند پس از رفع علائم ادامه پیدا کند. به همین دلیل نمی‌توان یک روز مشخص را به‌عنوان پایان مطلق واگیری برای همه بیماران تعیین کرد.
نتیجه‌گیری
بیماری هند پا و دهان (Hand-Foot-and-Mouth Disease – HFMD) یک عفونت ویروسی شایع و مسری است که بیشتر کودکان خردسال را درگیر میکند. تب، زخم دهان و بثورات دست و پا مهم‌ترین نشانه‌های آن هستند و بیشتر بیماران طی ۷ تا ۱۰ روز بدون درمان اختصاصی بهبود پیدا می‌کنند.
در مراقبت از بیمار، پیشگیری از کم‌آبی، کنترل مناسب تب و درد و رعایت بهداشت دست‌ها بیشترین اهمیت را دارند. اگر بیمار نمی‌تواند مایعات کافی بنوشد، تب طولانی دارد، بسیار کم‌سن است یا علائم عصبی و حال عمومی نامناسب پیدا کرده، ارزیابی پزشکی نباید به تعویق بیفتد.
