بیماری اریتم مولتیفرم (Erythema Multiforme)
بیماری اریتم مولتیفرم (Erythema Multiforme) یک واکنش التهابی و ایمنی پوست و گاهی مخاط است که بیشتر با ضایعات حلقهای و «هدفمانند» شناخته میشود. این بیماری اغلب پس از برخی عفونتها، بهویژه ویروس هرپس سیمپلکس، ایجاد میشود و در بیشتر افراد سیر محدودی دارد. با وبلاگ سایت پزشکی روبرو برای خواندن توضیحات بیشتر درباره این موضوع همراه باشید. همچنین میتوانید با انواع بیماری ها، علائم و درمان هر کدام و همچنین با لک و ضایعات پوستی در سایت رو به رو آشنا شوید.
دیدن لکههای قرمز و حلقهای روی دست یا پا میتواند نگرانکننده باشد، اما هر ضایعه حلقهای اریتم مولتیفرم نیست. تشخیص درست اهمیت زیادی دارد، چون بعضی بیماریهای جدیتر مانند سندرم استیونز–جانسون ممکن است در نگاه اول شباهتهایی با آن داشته باشند. (DermNet®)
- اسمهای دیگر بیماری اریتم مولتیفرم
- نشانههای بیماری اریتم مولتیفرم
- علت ابتلا به اریتم مولتیفرم
- تفاوت بیماری اریتم مولتیفرم در مردان و زنان
- نحوه تشخیص اریتم مولتیفرم
- تفاوت اریتم مولتیفرم با سندرم استیونز جانسون و بیماریهای مشابه
- روشهای درمان اریتم مولتیفرم
- درمان دارویی اریتم مولتیفرم
- درمان خانگی اریتم مولتیفرم
- رژیم غذایی مناسب برای اریتم مولتیفرم
- پیشگیری از اریتم مولتیفرم
- عود اریتم مولتیفرم؛ چرا بیماری دوباره برمیگردد؟
- اریتم مولتیفرم در کودکان و در دوران بارداری
- طول درمان اریتم مولتیفرم چقدر است؟
- عوارض و خطرات اریتم مولتیفرم
- آیا اریتم مولتیفرم مسری است؟
- پرسشهای متداول درباره بیماری اریتم مولتیفرم
اسمهای دیگر بیماری اریتم مولتیفرم
نام انگلیسی این بیماری Erythema Multiforme و مخفف رایج آن EM است. در فارسی اصطلاحهایی مانند «اریتم مولتیفرم»، «اریتم مولتی فرم» و گاهی «اریتم چندشکلی» برای آن به کار میرود.
واژه Multiforme به ظاهر متنوع ضایعات اشاره دارد. البته مشخصترین شکل بیماری، ضایعه Target یا هدفمانند است که معمولاً چند حلقه با رنگهای متفاوت دارد.
اریتم مولتیفرم مینور
در نوع مینور، درگیری پوست غالب است و مخاط یا درگیر نمیشود یا شدت درگیری آن محدود است. این شکل بیماری معمولاً خفیفتر است و اغلب بدون عارضه پایدار برطرف میشود.
اریتم مولتیفرم ماژور
در نوع ماژور، ضایعات پوستی همراه با درگیری قابلتوجه مخاط، مانند دهان، چشم یا ناحیه تناسلی دیده میشوند. بیمار ممکن است به دلیل درد دهان نتواند مایعات کافی مصرف کند و در بعضی موارد به مراقبت بیمارستانی نیاز پیدا کند. (DermNet®)
نشانههای بیماری اریتم مولتیفرم
علامت شاخص بیماری، پیدایش ضایعات گرد و قرمز است که بهتدریج ظاهر هدفمانند پیدا میکنند. این ضایعات اغلب بهصورت متقارن روی اندامها ظاهر میشوند.
بعضی بیماران پیش از بروز بثورات، تب خفیف، کسالت، درد عضلانی یا نشانههای عفونت دارند. خارش، سوزش یا درد پوست نیز ممکن است وجود داشته باشد.
ضایعات هدفدار یا Target Lesions چه شکلی هستند؟
ضایعه کلاسیک معمولاً از چند ناحیه متحدالمرکز تشکیل شده است. مرکز آن میتواند تیرهتر باشد، حلقه میانی رنگ روشنتر یا متورم داشته باشد و بخش خارجی قرمز دیده شود.
ضایعات بیشتر روی پشت دستها، ساعد، پاها و سطوح خارجی اندامها دیده میشوند و ممکن است به سمت بخشهای مرکزیتر گسترش پیدا کنند. وجود ظاهر هدفمانند سرنخ مهمی است، اما تشخیص نهایی فقط بر اساس عکس اینترنتی توصیه نمیشود. (DermNet®)
زخم دهان، لبها و درگیری مخاطی
درگیری مخاط ممکن است به شکل تاول، زخم سطحی، پوستهبستن لب و درد هنگام خوردن ظاهر شود. اگر خوردن یا نوشیدن به دلیل درد دشوار شود، خطر کمآبی افزایش پیدا میکند.
علائم چشمی و تناسلی که نیاز به توجه فوری دارند
قرمزی شدید چشم، درد چشم، حساسیت به نور یا اختلال دید باید جدی گرفته شود. درگیری چشمی در موارد شدید میتواند با التهاب قرنیه و عوارض بینایی همراه باشد. (DermNet®)
علت ابتلا به اریتم مولتیفرم
اریتم مولتیفرم یک بیماری عفونی به معنای معمول نیست؛ بلکه پاسخ سیستم ایمنی به یک محرک محسوب میشود. عفونتها، بهویژه ویروس هرپس سیمپلکس (HSV)، از مهمترین محرکهای شناختهشده آن هستند.
منابع پوستی معتبر، عفونت را عامل بخش بزرگی از موارد میدانند. عوامل دیگری نیز مطرح شدهاند و در بعضی بیماران عامل مشخصی پیدا نمیشود. (DermNet®)
نقش ویروس هرپس سیمپلکس در ایجاد و عود بیماری
هرپس سیمپلکس، همان ویروسی که میتواند تبخال لب یا تبخال تناسلی ایجاد کند، ارتباط مهمی با اریتم مولتیفرم دارد. این ارتباط مخصوصاً در بیماریهای عودکننده اهمیت بیشتری پیدا میکند.
از نظر ایمنی، قطعات مرتبط با ویروس میتوانند پاسخ سلولی را در پوست تحریک کنند. این واکنش التهابی به آسیب برخی سلولهای سطحی پوست و ایجاد ضایعات مشخص منجر میشود. (DermNet®)
عفونتها و سایر محرکهای احتمالی
علاوه بر HSV، برخی عفونتهای ویروسی دیگر نیز بهعنوان محرک گزارش شدهاند. در سالهای اخیر، بخشی از بثورات و التهاب شدید مخاط مرتبط با عفونتهایی مانند Mycoplasma pneumoniae در گروه مستقلی با عنوان RIME طبقهبندی میشوند و نباید همه آنها را اریتم مولتیفرم دانست. (DermNet®)
آیا داروها میتوانند باعث اریتم مولتیفرم شوند؟
بله، واکنشهایی شبیه اریتم مولتیفرم در ارتباط با بعضی آنتیبیوتیکها، داروهای ضدالتهاب غیراستروئیدی و داروهای ضدصرع گزارش شدهاند. بااینحال، نسبت دادن ضایعات به یک داروی خاص باید توسط پزشک انجام شود.
قطع ناگهانی داروهای ضروری، بهخصوص داروهای ضدصرع یا داروهای بیماریهای مزمن، میتواند خطرناک باشد. اگر بثورات پس از شروع داروی جدید ایجاد شدهاند، بررسی پزشکی سریعتر منطقی است.
تفاوت بیماری اریتم مولتیفرم در مردان و زنان
ساختار ضایعات، روش تشخیص و اصول درمان در زنان و مردان تفاوت بنیادی ندارد. اریتم مولتیفرم در هر دو جنس دیده میشود، هرچند بعضی دادههای اپیدمیولوژیک شیوع اندکی بیشتر در مردان جوان را نشان میدهند. (DermNet®)
وجود بیماری در یک زن یا مرد بهتنهایی علت یا شدت بیماری را مشخص نمیکند. سابقه تبخال، داروهای مصرفی، درگیری مخاط و شدت علائم برای تصمیمگیری بالینی ارزش بیشتری دارند.
نحوه تشخیص اریتم مولتیفرم
تشخیص اریتم مولتیفرم در بسیاری از موارد بالینی است. پزشک شکل ضایعات، محل انتشار آنها، درگیری مخاط، سابقه تبخال و داروهای جدید را بررسی میکند.
یک نکته مهم اینجاست: «ضایعه هدفمانند» اختصاصی صددرصد نیست. اگر ظاهر بثورات غیرمعمول باشد یا پزشک به بیماری جدیتری شک کند، بررسیهای تکمیلی لازم میشوند.
معاینه بالینی و بررسی سابقه عفونت یا مصرف دارو
زمان شروع بثورات نسبت به تبخال، عفونت اخیر یا مصرف داروی جدید سرنخ مهمی ایجاد میکند. پزشک همچنین دهان، چشمها و در صورت لزوم سایر مخاطها را بررسی میکند.
چه زمانی آزمایش، نمونهبرداری پوست یا بررسی HSV لازم است؟
در موارد مبهم ممکن است آزمایش خون، بررسی عفونتها یا نمونهبرداری پوست مطرح شود. بیوپسی همیشه ضروری نیست، اما میتواند برای افتراق از بیماریهای تاولی یا واکنشهای شدید دارویی کمککننده باشد.
در افرادی که بیماری مرتب عود میکند، بررسی ارتباط با HSV اهمیت بیشتری پیدا میکند. (DermNet®)
نظر کارشناس؛ اهمیت تشخیص افتراقی در ضایعات هدفدار
از دید بالینی، مهمترین اشتباه این است که هر بثورات هدفمانند بهصورت خودکار اریتم مولتیفرم در نظر گرفته شود. محل شروع ضایعات، مقدار جداشدن پوست، حال عمومی بیمار، تب و شدت درگیری مخاط به افتراق بیماریها کمک میکنند.
تفاوت اریتم مولتیفرم با سندرم استیونز جانسون و بیماریهای مشابه
اریتم مولتیفرم امروزه یک بیماری مجزا از سندرم استیونز–جانسون (SJS) و نکرولیز اپیدرمی سمی (TEN) شناخته میشود. این تمایز فقط اصطلاحی نیست؛ SJS و TEN میتوانند بسیار جدیتر باشند و معمولاً به ارزیابی فوری بیمارستانی نیاز دارند. (DermNet®)
| ویژگی | اریتم مولتیفرم | سندرم استیونز–جانسون |
|---|---|---|
| ضایعه شاخص | ضایعات هدفمانند کلاسیک | لکهها و ضایعات غیرمعمولتر با آسیب پوستی |
| محل شایع شروع | بیشتر اندامها | اغلب تنه و نواحی گستردهتر |
| محرک مهم | عفونت، بهویژه HSV | داروها از عوامل مهم |
| عود | امکان عود وجود دارد | عود کمتر شایع است |
| شدت عمومی | اغلب خفیفتر | بالقوه شدید و اورژانسی |
تفاوت با کهیر، بثورات ویروسی و واکنش ثابت دارویی
کهیر معمولاً ضایعات برجستهای ایجاد میکند که هر ضایعه در مدت کوتاه جابهجا یا ناپدید میشود. واکنش ثابت دارویی نیز اغلب پس از مواجهه مجدد با یک داروی مشخص در محل مشابه عود میکند.
بثورات ویروسی طیف وسیعی دارند. برای همین، شکل ظاهری بهتنهایی همیشه برای تشخیص کافی نیست.
هشدار پزشکی؛ چه علائمی میتوانند نشانه بیماری جدیتر باشند؟
تب بالا، بدحالشدن واضح، تاول گسترده، کندهشدن پوست، زخم شدید چند مخاط یا قرمزی و درد چشم نیازمند ارزیابی فوری هستند. در چنین شرایطی نباید درمان خانگی را جایگزین مراجعه پزشکی کرد.
روشهای درمان اریتم مولتیفرم
روش درمان اریتم مولتیفرم به شدت بیماری و عامل زمینهای بستگی دارد. بسیاری از موارد خفیف خودمحدودشونده هستند و تمرکز درمان روی کنترل درد، خارش و حفظ آب بدن است. (DermNet®)
درمان و مراقبت از موارد خفیف
پزشک ممکن است برای خارش یا ناراحتی پوستی، درمانهای موضعی یا آنتیهیستامین تجویز کند. مراقبت ملایم از پوست و جلوگیری از تحریک ضایعات نیز اهمیت دارد.
درمان اریتم مولتیفرم مرتبط با هرپس
در یک حمله منفرد، درمان HSV لزوماً روند ضایعات اریتم مولتیفرم را بهطور چشمگیری کوتاه نمیکند. داستان در موارد عودکننده فرق دارد؛ درمان ضدویروس پیشگیرانه در برخی بیماران میتواند تعداد عودها را کاهش دهد. (DermNet®)
درمان موارد شدید و درگیری دهان، چشم یا سایر مخاطها
درگیری شدید دهان ممکن است مصرف آب و غذا را مختل کند. این بیماران گاهی به کنترل قویتر درد، دریافت مایعات و مراقبت بیمارستانی نیاز دارند.
درگیری چشم باید سریع توسط پزشک و در موارد لازم چشمپزشک بررسی شود. تأخیر در ارزیابی چشمی تصمیم مناسبی نیست.
درمان دارویی اریتم مولتیفرم
داروی ثابت و یکسانی برای همه بیماران وجود ندارد. انتخاب درمان باید بر اساس شدت بیماری، عامل احتمالی و تعداد دفعات عود انجام شود.
در موارد خفیف، داروهای کنترلکننده خارش و التهاب موضعی ممکن است کافی باشند. در اریتم مولتیفرم عودکننده مرتبط با هرپس، پزشک ممکن است درمان مداوم با داروهای ضدویروس مانند آسیکلوویر یا داروهای مشابه را برای چند ماه در نظر بگیرد. DermNet برای بیماری عودکننده از دوره مداوم حداقل ششماهه بهعنوان یکی از رویکردهای رایج یاد میکند. (DermNet®)
چه داروهایی را نباید خودسرانه شروع یا قطع کرد؟
کورتون خوراکی، آنتیبیوتیک یا داروی ضدویروس نباید صرفاً بر اساس عکس ضایعات شروع شود. حتی درباره کورتیکواستروئید سیستمیک در موارد شدید، شواهد و رویکردهای بالینی یکسان نیستند و تصمیم باید متناسب با وضعیت بیمار گرفته شود. (DermNet®)
درمان خانگی اریتم مولتیفرم
درمان خانگی بیشتر نقش مراقبت حمایتی دارد و جای تشخیص پزشک را نمیگیرد. در بیماری خفیف، جلوگیری از دستکاری ضایعات، مصرف مایعات کافی و مراقبت ملایم از پوست میتواند تحمل علائم را آسانتر کند.
اگر دهان درگیر شده است، غذاهای نرم و خنک معمولاً کمتر آزاردهنده هستند. غذاهای بسیار تند، اسیدی یا داغ ممکن است درد زخمهای دهانی را بیشتر کنند.
قرار دادن مواد گیاهی، الکل، مواد ضدعفونیکننده غلیظ یا ترکیبات ناشناخته روی ضایعات توصیه نمیشود. چنین موادی ممکن است التهاب پوست یا مخاط را افزایش دهند.
رژیم غذایی مناسب برای اریتم مولتیفرم
رژیم غذایی خاصی که اریتم مولتیفرم را درمان کند شناخته نشده است. بنابراین حذف گسترده مواد غذایی یا استفاده از رژیمهای موسوم به «سمزدایی» پشتوانه درمانی قابل اتکایی ندارد.
اگر مخاط دهان سالم باشد، رژیم متعادل و مصرف کافی مایعات معمولاً کفایت میکند. در زمان زخم دهان میتوان از غذاهای نرم مانند سوپ ولرم، پوره، برنج نرم، ماست در صورت تحمل و مواد کمادویه استفاده کرد.
آبرسانی از خود نوع غذا مهمتر میشود، چون درد دهان ممکن است باعث کاهش نوشیدن شود. اگر بیمار نمیتواند مایعات کافی بخورد یا ادرار بهوضوح کم شده است، ارزیابی پزشکی لازم است.
پیشگیری از اریتم مولتیفرم
همیشه نمیتوان از اولین حمله پیشگیری کرد، چون در بعضی موارد محرک بیماری مشخص نیست. اقدامات پیشگیرانه بیشتر برای افرادی اهمیت دارد که سابقه عود دارند.
اگر حملات مکرر با هرپس سیمپلکس ارتباط داشته باشند، پزشک ممکن است درمان ضدویروسی پیشگیرانه تجویز کند. این تصمیم معمولاً زمانی ارزش بیشتری دارد که عودها متعدد یا آزاردهنده باشند. (DermNet®)
ثبت تاریخ عود، تبخالهای اخیر و داروهای مصرفشده نیز کمککننده است. اگر پزشک یک دارو را بهعنوان عامل محتمل شناسایی کرده باشد، نام آن باید در سوابق پزشکی بیمار ثبت شود و مصرف مجدد بدون نظر پزشک انجام نشود.
عود اریتم مولتیفرم؛ چرا بیماری دوباره برمیگردد؟
عود بیماری بیشتر در ارتباط با HSV دیده میشود. ممکن است فرد قبل از هر حمله تبخال واضح داشته باشد، اما نبود تبخال قابل مشاهده هم ارتباط با ویروس را کاملاً رد نمیکند.
ارتباط عود مکرر با عفونت هرپس سیمپلکس
در بیماری عودکننده، بررسی سابقه تبخال اهمیت زیادی دارد. کنترل عود HSV در بیمار منتخب میتواند در کاهش حملات پوستی مؤثر باشد.
راهکارهای پزشکی برای کاهش دفعات عود
درمان ضدویروسی مداوم یکی از گزینههای مطرح برای موارد عودکننده است. اگر بیمار با وجود این درمان همچنان حملات مکرر داشته باشد، لازم است تشخیص، پایبندی به درمان و سایر علل احتمالی دوباره بررسی شوند.
اریتم مولتیفرم در کودکان و در دوران بارداری
اریتم مولتیفرم میتواند در کودکان هم دیده شود. اصول تشخیص مشابه بزرگسالان است، اما کمآبی در کودکی، بهخصوص زمانی که دهان دردناک است، سریعتر اهمیت پیدا میکند.
در کودکی نیز عفونتها از محرکهای مهم هستند. اگر کودک تب بالا، بیحالی قابلتوجه، تاولهای گسترده یا اختلال در خوردن و نوشیدن دارد، ارزیابی پزشکی نباید به تعویق بیفتد.
در دوران بارداری نیز هر بثورات پوستی جدید بهتر است بررسی شود، چون بیماریهای مختلفی میتوانند ظاهر مشابه ایجاد کنند. داروهای ضدویروس، ضدالتهاب یا کورتونی در بارداری باید فقط با توجه به شرایط مادر، سن بارداری و نظر پزشک انتخاب شوند.
طول درمان اریتم مولتیفرم چقدر است؟
در بسیاری از بیماران، ضایعات طی حدود دو تا چهار هفته فروکش میکنند. منابع پوستی معتبر برطرفشدن علائم را معمولاً تا چهار هفته و در موارد شدیدتر گاهی تا حدود شش هفته گزارش میکنند. (DermNet®)
ضایعات معمولاً بدون اسکار دائمی بهبود پیدا میکنند، اما تغییر رنگ پس از التهاب ممکن است مدتی روی پوست باقی بماند. بیماری عودکننده الگوی متفاوتی دارد، چون هر حمله میتواند پس از یک دوره بدون علامت دوباره ظاهر شود.
عوارض و خطرات اریتم مولتیفرم
بیشتر موارد اریتم مولتیفرم پیشآگهی خوبی دارند. نگرانی اصلی در شکلهای شدید، درگیری مخاط، کاهش مصرف مایعات و عوارض چشمی است.
کمآبی، درد شدید و مشکل در خوردن یا نوشیدن
زخمهای گسترده دهان میتوانند نوشیدن را بسیار دردناک کنند. خشکی دهان، کاهش ادرار، سرگیجه یا ضعف قابلتوجه میتواند از نشانههای کمآبی باشد.
درگیری چشم و خطر عوارض بینایی
التهاب چشمی در موارد شدید ممکن است به کراتیت، اسکار ملتحمه یا اختلال بینایی منجر شود. به همین دلیل، درد چشم یا تغییر دید جزو علائمی نیست که بتوان چند روز برای برطرفشدن خودبهخودی آن صبر کرد. (DermNet®)
علائم هشدار برای مراجعه فوری یا بستری شدن
در صورت مشاهده موارد زیر ارزیابی سریع پزشکی ضروری است:
- درد یا قرمزی قابلتوجه چشم و کاهش دید
- دشواری جدی در نوشیدن یا نشانههای کمآبی
- تاول و جداشدگی گسترده پوست
- تب بالا همراه با بدحالی شدید
- زخم گسترده چند ناحیه مخاطی
- شروع بثورات شدید پس از مصرف داروی جدید
- تنگی نفس یا تورم قابلتوجه صورت و راه هوایی
آیا اریتم مولتیفرم مسری است؟
خود اریتم مولتیفرم مسری نیست، زیرا بثورات حاصل واکنش سیستم ایمنی هستند. بااینحال، بعضی عوامل محرک آن، مانند ویروس هرپس سیمپلکس، قابلیت انتقال دارند.
به زبان ساده، تماس با ضایعه اریتم مولتیفرم باعث نمیشود فرد دیگری همان بثورات را بگیرد. اگر همزمان تبخال فعال وجود داشته باشد، رعایت اصول پیشگیری از انتقال HSV اهمیت دارد.
پرسشهای متداول درباره بیماری اریتم مولتیفرم
آیا اریتم مولتیفرم خطرناک است؟
اغلب موارد خفیف و خودمحدودشونده هستند. درگیری شدید مخاط، چشم، کمآبی یا شک به SJS/TEN شرایط را جدیتر میکند.
آیا اریتم مولتیفرم خودبهخود خوب میشود؟
بسیاری از حملات خفیف طی چند هفته برطرف میشوند. بااینحال، تشخیص اولیه اهمیت دارد تا بیماریهای مشابه و جدیتر نادیده گرفته نشوند.
آیا اریتم مولتیفرم واگیردار است؟
خیر، خود بیماری واگیردار محسوب نمیشود. برخی محرکهای عفونی آن، از جمله HSV، قابل انتقال هستند.
آیا این بیماری جای زخم باقی میگذارد؟
ضایعات معمولاً بدون اسکار دائمی خوب میشوند. ممکن است تغییر رنگ پوست پس از التهاب برای چند هفته یا حتی چند ماه باقی بماند. (DermNet®)
آیا اریتم مولتیفرم دوباره عود میکند؟
بله. عود بهخصوص در افرادی که بیماری آنها با هرپس سیمپلکس ارتباط دارد دیده میشود.
چه زمانی باید به متخصص پوست مراجعه کرد؟
اگر ضایعات برای نخستین بار ظاهر شدهاند، تشخیص مشخص نیست، بیماری مرتب عود میکند یا مخاط درگیر شده است، مراجعه به پزشک یا متخصص پوست مناسب است. درد چشم، اختلال دید، جداشدگی پوست و بدحالی شدید نیاز به بررسی سریعتر دارند.
نتیجهگیری
بیماری اریتم مولتیفرم یک واکنش ایمنی پوست و مخاط است که ضایعات هدفمانند مشخصترین نشانه آن محسوب میشوند. ویروس هرپس سیمپلکس یکی از مهمترین محرکهاست و ارتباط آن با شکل عودکننده بیماری اهمیت ویژهای دارد.
بیشتر بیماران طی چند هفته بهبود پیدا میکنند، اما شباهت برخی ضایعات با بیماریهای جدیتر را نباید نادیده گرفت. درگیری چشم، زخم شدید مخاط، ناتوانی در نوشیدن، تب و بدحالی شدید یا جداشدگی پوست از نشانههایی هستند که ارزیابی سریع پزشکی را ضروری میکنند. درمان نیز باید بر اساس شدت بیماری و علت احتمالی انتخاب شود، نه صرفاً ظاهر بثورات.
