بیماری آمپیم پلورال (Pleural Empyema)
- بیماری آمپیم پلورال یا چرک در پرده ریه چیست؟ (Pleural Empyema)
- پیشگیری از آمپیم پلورال (Pleural Empyema)
- علائم و نشانههای بیماری آمپیم
- نامهای دیگر و اصطلاحات مرتبط با آمپیم
- علت ابتلا به آمپیم پلورال
- تفاوت بیماری آمپیم پلورال در مردان و زنان
- نحوه تشخیص آمپیم پلورال
- روشهای درمان دارویی و پزشکی
- درمان خانگی و مراقبتهای حمایتی
- رژیم غذایی مناسب برای آمپیم پلورال
- عوارض و خطرات آمپیم پلورال
- آمپیم در کودکان و دوران بارداری
- طول درمان آمپیم پلورال چقدر است؟
- تفاوت پلورال افیوژن و آمپیم
بیماری آمپیم پلورال یا چرک در پرده ریه چیست؟ (Pleural Empyema)
آمپیم پلورال (Pleural Empyema) یک وضعیت پزشکی جدی و پیشرونده است که در آن چرک در فضای پلورال، یعنی فضای باریک بین ریهها و دیواره داخلی قفسه سینه، تجمع مییابد. در حالت طبیعی، این فضا حاوی مقدار بسیار کمی مایع روانکننده است که به ریهها اجازه میدهد هنگام تنفس به نرمی روی دیواره قفسه سینه حرکت کنند. اما در شرایط بیماری، این فضای استریل توسط باکتریها مورد تهاجم قرار میگیرد و سیستم ایمنی بدن با ارسال گلبولهای سفید، پروتئینها و سلولهای مرده به مبارزه با عفونت میپردازد. نتیجه این نبرد، تشکیل مایعی غلیظ، کدر و عفونی به نام چرک است که در این فضا محبوس میشود و مانع از باز شدن کامل ریه میگردد. آمپیم معمولاً به عنوان یک عارضه ثانویه پس از بیماریهایی نظیر ذاتالریه (پنومونی) رخ میدهد و نشاندهنده گسترش عفونت از بافت ریه به پردههای اطراف آن است.
تاریخچه این بیماری به زمان بقراط برمیگردد و یکی از قدیمیترین بیماریهای شناخته شده قفسه سینه است. مکانیسم ایجاد آمپیم شامل سه مرحله اصلی است: مرحله اول که فاز اگزوداتیو نام دارد و مایع رقیق و استریل جمع میشود؛ مرحله دوم که فاز فیبرینوپورولنت است و باکتریها وارد شده و مایع چرکی و غلیظ میشود؛ و مرحله سوم یا فاز ارگانیزه که در آن لایههای ضخیم فیبرینی (پوسته) روی ریه تشکیل شده و باعث گیر افتادن ریه و ناتوانی در انبساط میشود. اگر این بیماری در مراحل اولیه تشخیص داده نشود، چرک میتواند فشار زیادی به ریه وارد کند، بافتهای اطراف را تخریب کرده و حتی عفونت را به خون منتقل کند که وضعیتی تهدیدکننده حیات است.
شناخت دقیق آمپیم پلورال بسیار حیاتی است زیرا درمان آن با یک ذاتالریه معمولی کاملاً متفاوت است. در حالی که ذاتالریه اغلب با آنتیبیوتیک به تنهایی درمان میشود، آمپیم تقریباً همیشه نیاز به تخلیه فیزیکی چرک دارد. این بیماری میتواند هر کسی را در هر سنی درگیر کند، اما در کودکان خردسال و سالمندان شایعتر است. همچنین افرادی که سیستم ایمنی ضعیفی دارند یا دچار بیماریهای مزمن ریوی هستند، بیشتر در معرض خطر قرار دارند. درک فیزیولوژی پرده جنب و نحوه واکنش آن به عفونت، پایه و اساس تشخیص و درمان صحیح این عارضه پیچیده تنفسی است.
پیشگیری از آمپیم پلورال (Pleural Empyema)
پیشگیری از آمپیم پلورال به طور مستقیم به پیشگیری و درمان سریع و صحیح ذاتالریه (پنومونی) وابسته است. از آنجا که بیش از ۵۰ درصد موارد آمپیم به دنبال پنومونی باکتریایی رخ میدهد، تشخیص زودهنگام عفونت ریه و شروع بلافاصله آنتیبیوتیک مناسب، مهمترین گام در جلوگیری از تبدیل شدن یک عفونت ساده به یک تجمع چرکی خطرناک است. بیمارانی که دچار علائم تنفسی مانند سرفه، تب و تنگی نفس میشوند، نباید خوددرمانی کنند و باید سریعاً به پزشک مراجعه نمایند. تکمیل دوره درمان آنتیبیوتیک تجویز شده، حتی پس از بهبود نسبی علائم، برای ریشهکنی کامل باکتریها ضروری است.
رعایت بهداشت عمومی و واکسیناسیون نقش کلیدی در کاهش ریسک ابتلا دارد. واکسنهای پنوموکوک (که علیه شایعترین باکتری عامل پنومونی و آمپیم عمل میکند) و واکسن آنفولانزای سالانه به شدت توصیه میشوند، به ویژه برای گروههای پرخطر مانند کودکان، سالمندان و افراد دارای بیماریهای زمینهای. همچنین جلوگیری از آسپیراسیون (ورود محتویات دهان و معده به ریه) در افراد با اختلال بلع یا سطح هوشیاری پایین، میتواند از بروز پنومونیهای شدید که مستعد تبدیل به آمپیم هستند، جلوگیری کند. بهداشت دهان و دندان نیز مهم است، زیرا باکتریهای دهانی عامل بسیاری از آمپیمهای بیهوازی هستند.
علاوه بر مراقبتهای فردی، شرایط محیطی و استانداردهای ساختمانی محل زندگی و درمان نیز در سلامت سیستم تنفسی موثرند. رطوبت و دمای نامناسب محیط میتواند سیستم ایمنی ریه را تضعیف کند و زمینه را برای رشد باکتریها و قارچها فراهم آورد. در محیطهای درمانی و بیمارستانی مدرن، استفاده از مصالحی که عایقبندی کامل داشته باشند و سطوحی بهداشتی و قابل شستشو (Clean Room) ارائه دهند، حیاتی است. به عنوان مثال، استفاده از ساندویچ پانل ماموت در ساختار دیوارها و سقف اتاقهای ایزوله و بخشهای عفونی، با جلوگیری از تبادل حرارتی و نفوذ آلودگیهای محیطی، فضایی ایمن و پایدار ایجاد میکند که به کنترل عفونتهای بیمارستانی و پیشگیری از عوارض ثانویه تنفسی مانند آمپیم کمک شایانی میکند.
علائم و نشانههای بیماری آمپیم
علائم آمپیم پلورال میتواند بسته به شدت عفونت و وضعیت سیستم ایمنی بیمار متغیر باشد، اما اغلب با نشانههایی شبیه به ذاتالریه آغاز میشود که به درمان پاسخ نمیدهند یا پس از یک دوره بهبودی موقت، دوباره عود میکنند. یکی از شایعترین سناریوها این است که بیمار مبتلا به پنومونی تحت درمان قرار میگیرد، تب او کاهش مییابد، اما پس از چند روز دوباره تب بالا (Spiking fever) بازمیگردد. این بازگشت تب نشانهای قوی از تشکیل آبسه یا تجمع چرک در فضای بسته پلور است.
درد قفسه سینه یکی از شکایات اصلی بیماران است. این درد معمولاً ماهیت “پلورتیک” دارد، به این معنا که با تنفس عمیق، سرفه یا عطسه شدت مییابد. درد ناشی از التهاب پردههای جنب است که روی هم ساییده میشوند. با افزایش حجم مایع چرکی، ممکن است درد کاهش یابد (چون پردهها از هم جدا میشوند) اما تنگی نفس جایگزین آن میشود. تنگی نفس به دلیل فشار مایع بر روی ریه و جلوگیری از باز شدن کامل آن رخ میدهد. بیمار ممکن است احساس سنگینی یا فشار در سمت درگیر قفسه سینه داشته باشد.
سرفههای خشک یا خلطدار، تعریق شبانه شدید، کاهش وزن بیدلیل، بیاشتهایی و خستگی مفرط از دیگر علائم سیستمیک هستند. در موارد شدید، بیمار ممکن است دچار کمخونی و رنگپریدگی شود. اگر آمپیم ناشی از باکتریهای بیهوازی باشد، ممکن است بیمار بوی بد دهان یا خلط بسیار بدبو داشته باشد. در معاینه فیزیکی، پزشک ممکن است متوجه کاهش صداهای تنفسی در سمت درگیر و مات بودن صدا هنگام دق کردن قفسه سینه شود. عدم توجه به این علائم و تأخیر در تشخیص میتواند منجر به فیبروز ریه و محدودیت دائمی تنفسی شود.
نامهای دیگر و اصطلاحات مرتبط با آمپیم
در متون پزشکی و تخصصی، آمپیم پلورال با نامهای دیگری نیز شناخته میشود که ممکن است در گزارشهای رادیولوژی یا پروندههای بیمارستانی مشاهده شود. “پیوتوراکس” (Pyothorax) یکی از این نامهاست که ترکیبی از واژه یونانی “pyo” به معنای چرک و “thorax” به معنای قفسه سینه است و دقیقاً به معنای وجود چرک در قفسه سینه میباشد. “پلوریت چرکی” (Purulent Pleuritis) نیز اصطلاح دیگری است که بر ماهیت التهابی و عفونی پرده جنب تأکید دارد.
اصطلاح مهم دیگری که باید با آن آشنا بود، “افیوژن پاراپنومونیک” (Parapneumonic Effusion) است. این اصطلاح به هر نوع مایعی گفته میشود که در اثر ذاتالریه در فضای جنب جمع شود. این افیوژنها به دو دسته ساده و پیچیده تقسیم میشوند. افیوژن ساده، مایعی استریل و رقیق است که معمولاً با درمان ذاتالریه جذب میشود. اما “افیوژن پاراپنومونیک پیچیده” یا آمپیم، مایعی عفونی، غلیظ و حاوی چرک است که نیاز به تخلیه دارد.
گاهی اوقات پزشکان از اصطلاح “آمپیم لوکوله” (Loculated Empyema) استفاده میکنند. این وضعیت زمانی رخ میدهد که چرک در فضای پلور آزاد نیست، بلکه توسط دیوارههای فیبرینی به حفرههای کوچک و جداگانه (شبیه لانه زنبور) تقسیم شده است. این نوع آمپیم درمان دشوارتری دارد زیرا تخلیه آن با یک لوله ساده امکانپذیر نیست. شناخت این اصطلاحات به درک بهتر گزارشهای پزشکی و شدت بیماری کمک میکند و تفاوت بین یک تجمع مایع ساده و یک عفونت چرکی خطرناک را روشن میسازد.
علت ابتلا به آمپیم پلورال
علت اصلی و بنیادین آمپیم پلورال، گسترش عفونت باکتریایی به فضای پلور است. شایعترین مسیر، گسترش مستقیم از یک پنومونی (ذاتالریه) مجاور است. باکتریهایی مانند استرپتوکوک نومونیا، استافیلوکوک اورئوس و استرپتوکوک پیوژنز از عوامل شایع در بزرگسالان و کودکان هستند. در بیمارانی که دچار آسپیراسیون میشوند (ورود مواد غذایی به ریه)، باکتریهای بیهوازی دهان نقش پررنگی در ایجاد آمپیم دارند. این باکتریها تمایل به تولید چرک غلیظ و بدبو و تشکیل حفرههای بسته دارند.
علاوه بر پنومونی، آمپیم میتواند ناشی از مداخلات پزشکی یا تروما باشد. جراحیهای قفسه سینه (مانند جراحی قلب یا برداشتن بخشی از ریه) ریسک عفونت فضای پلور را به همراه دارند. همچنین ضربات نافذ به قفسه سینه (مانند چاقو خوردگی یا شکستگی دنده که پرده ریه را پاره کند) میتواند باکتریها را مستقیماً از پوست به داخل فضای استریل پلور وارد کند. پاره شدن مری (سوراخ شدن مری) نیز یک علت نادر اما بسیار خطرناک است که باعث ورود مواد غذایی و باکتریها به فضای قفسه سینه و ایجاد آمپیم شدید میشود (مدیاستینیت).
عفونتهای زیر دیافراگم، مانند آبسه کبد یا آبسه زیر دیافراگم، نیز میتوانند از طریق عروق لنفاوی یا سوراخهای میکروسکوپی دیافراگم به فضای پلور گسترش یابند. عوامل محیطی مانند آلودگی هوا یا کار در محیطهای صنعتی با تهویه نامناسب، اگرچه علت مستقیم نیستند، اما با تضعیف سیستم ایمنی ریه و ایجاد التهاب مزمن، فرد را مستعد عفونتهای شدید میکنند. در محیطهای کاری، دیوارهها و سقفهایی که فاقد عایقبندی استاندارد هستند، باعث نوسانات شدید دمایی میشوند؛ استفاده از مصالح مدرن مانند ساندویچ پانل ها در سولههای صنعتی، با حفظ پایداری دما و رطوبت، استرس وارد بر سیستم تنفسی کارگران را کاهش داده و ریسک بیماریهای زمینهای ریوی را کم میکند.
تفاوت بیماری آمپیم پلورال در مردان و زنان
آمارها و مطالعات بالینی نشان میدهند که آمپیم پلورال در مردان به طور قابل توجهی شایعتر از زنان است. نسبت ابتلا در مردان به زنان در برخی مطالعات حدود دو به یک گزارش شده است. این تفاوت جنسیتی عمدتاً به دلایل رفتاری، شغلی و سبک زندگی مربوط میشود تا تفاوتهای آناتومیک یا هورمونی. مردان بیشتر در معرض رفتارهای پرخطر مانند مصرف سیگار و الکل هستند که هر دو از عوامل تضعیفکننده سیستم ایمنی ریه و افزایشدهنده ریسک پنومونی و آسپیراسیون میباشند.
همچنین مردان بیشتر در مشاغل سخت صنعتی، ساختمانی و محیطهای باز کار میکنند که احتمال تروما (ضربه) به قفسه سینه و همچنین مواجهه با آلایندههای تنفسی در آنها بیشتر است. تأخیر در مراجعه به پزشک نیز در مردان شایعتر است; بسیاری از مردان علائم اولیه ذاتالریه را نادیده میگیرند و زمانی مراجعه میکنند که بیماری پیشرفت کرده و عارضه آمپیم ایجاد شده است. این تأخیر در درمان اولیه پنومونی، مهمترین فاکتور خطر برای تبدیل افیوژن ساده به آمپیم چرکی است.
با این حال، در سنین کودکی و سالمندی، این اختلاف جنسیتی کمتر میشود. زنان مسن نیز به اندازه مردان در معرض خطر هستند، به ویژه اگر دارای بیماریهای زمینهای مانند دیابت یا نارسایی قلبی باشند. از نظر پاسخ به درمان و عوارض، تفاوت بیولوژیکی خاصی بین دو جنس گزارش نشده است، اما زنان باردار به دلیل محدودیت در انجام برخی روشهای تشخیصی (مانند سیتی اسکن با اشعه بالا) و درمانی، نیازمند پروتکلهای مراقبتی ویژهای هستند.
نحوه تشخیص آمپیم پلورال
تشخیص آمپیم پلورال نیازمند شک بالینی بالا و استفاده از روشهای تصویربرداری و آزمایشگاهی است. در معاینه فیزیکی، پزشک با دق کردن قفسه سینه متوجه صدای مات (Dullness) میشود که نشاندهنده وجود مایع است و صداهای تنفسی در آن ناحیه شنیده نمیشود. اولین و در دسترسترین ابزار تشخیصی، عکس رادیولوژی قفسه سینه (Chest X-ray) است. در عکس ریه، تجمع مایع به صورت سایهای سفید در پایین ریه دیده میشود که زاویه بین دندهها و دیافراگم را پر کرده است.
استاندارد طلایی برای تشخیص و ارزیابی آمپیم، سیتی اسکن (CT Scan) قفسه سینه با تزریق ماده حاجب است. سیتی اسکن میتواند با دقت بسیار بالا، مایع آزاد را از مایع محبوس شده (لوکوله) تشخیص دهد، ضخامت پرده جنب را نشان دهد (که علامت عفونت فعال است) و محل دقیق برای تخلیه را مشخص کند. علامت “پلورای جدا شده” (Split pleura sign) در سیتی اسکن که در آن لایههای پرده جنب ضخیم و جدا از هم دیده میشوند، مشخصه آمپیم است.
سونوگرافی قفسه سینه نیز ابزاری بسیار مفید است، به ویژه برای هدایت سوزن جهت نمونهبرداری و تخلیه. گام نهایی برای تشخیص قطعی، “توراسنتز” (Thoracentesis) یا کشیدن مایع است. پزشک با یک سوزن مقداری از مایع را خارج کرده و به آزمایشگاه میفرستد. اگر مایع ظاهری چرکی داشته باشد، یا pH آن کمتر از ۷.۲ باشد، یا میزان قند آن بسیار پایین و LDH آن بسیار بالا باشد، و یا باکتری در آن دیده شود، تشخیص آمپیم قطعی است و باید بلافاصله تخلیه انجام شود.
روشهای درمان دارویی و پزشکی
درمان آمپیم پلورال بر دو پایه اصلی استوار است: کنترل عفونت با آنتیبیوتیک و تخلیه کامل چرک از فضای پلور. برخلاف پنومونی ساده، آنتیبیوتیکها به تنهایی قادر به درمان آمپیم نیستند زیرا نفوذ دارو به داخل تجمع چرکی ضخیم و بدون خونرسانی دشوار است. با این حال، شروع سریع آنتیبیوتیکهای وریدی وسیعالطیف برای جلوگیری از ورود باکتری به خون و کنترل عفونت بافت ریه ضروری است. دوره درمان آنتیبیوتیکی معمولاً طولانی است و ممکن است ۴ تا ۶ هفته طول بکشد.
اقدام حیاتی و فوری، تخلیه چرک است. این کار معمولاً با قرار دادن یک لوله در قفسه سینه (Chest Tube) انجام میشود. لوله به یک مخزن متصل میشود تا چرک و مایع به آرامی خارج شوند. اگر مایع غلیظ باشد یا حفرهحفره شده باشد، ممکن است پزشک داروهای “فیبرینولیتیک” (حلکننده فیبرین) را از طریق لوله به داخل فضای پلور تزریق کند تا دیوارههای داخلی را حل کرده و خروج چرک را تسهیل کند.
اگر تخلیه با لوله موفقیتآمیز نباشد یا پرده ضخیم (Peel) روی ریه تشکیل شده باشد که مانع باز شدن ریه شود، جراحی لازم است. روش جراحی ویدئویی (VATS) روشی کمتهاجمی است که جراح با دوربین وارد قفسه سینه شده، چرکها را ساکشن میکند و لایههای فیبرینی را برمیدارد (دکورتیکاسیون). در موارد بسیار پیشرفته و مزمن، ممکن است نیاز به جراحی باز (توراکوتومی) باشد تا تمام بافتهای عفونی و ضخیم شده برداشته شوند و ریه بتواند دوباره منبسط شود. درمان باید تهاجمی و سریع باشد تا از عوارض دائمی جلوگیری شود.
درمان خانگی و مراقبتهای حمایتی
آمپیم پلورال یک بیماری بیمارستانی است و هیچ درمان خانگی جایگزین اقدامات پزشکی (آنتیبیوتیک و لولهگذاری) نمیشود. تلاش برای درمان این بیماری در خانه خطر مرگ را به همراه دارد. با این حال، پس از ترخیص از بیمارستان، مراقبتهای خانگی نقش مهمی در بازگشت به سلامتی کامل دارند. مهمترین اقدام در خانه، انجام تمرینات تنفسی با استفاده از دستگاه “اسپیرومتری تشویقی” است. این دستگاه به بیمار کمک میکند تا ریههایش را عمیقاً پر از هوا کند و از روی هم خوابیدن مجدد ریه و چسبندگی جلوگیری نماید.
استراحت کافی و پرهیز از فعالیتهای سنگین تا زمانی که پزشک اجازه دهد، ضروری است. بیمار باید به نحوه خوابیدن خود دقت کند؛ معمولاً خوابیدن به سمت سالم میتواند تنفس را راحتتر کند، اما گاهی خوابیدن به سمت لوله (اگر هنوز وجود دارد) برای تخلیه بهتر توصیه میشود. مدیریت درد با مسکنهای تجویز شده به بیمار کمک میکند تا بتواند نفسهای عمیق بکشد و سرفه کند، که هر دو برای پاکسازی ریه ضروری هستند.
محیط خانه باید عاری از دود سیگار، گرد و غبار و مواد آلرژن باشد. هوای تازه و تهویه مناسب به بهبود اکسیژنرسانی کمک میکند. حفظ دمای محیط در حد مطلوب نیز مهم است تا از تحریک مجاری تنفسی جلوگیری شود. در مناطقی که نوسانات دمایی زیاد است، عایقبندی ساختمان اهمیت پیدا میکند. استفاده از مصالح استاندارد در دیوارهای خارجی خانه میتواند مانع از نفوذ سرما و رطوبت شود؛ درست مانند عملکرد ساندویچ پانل ها در ساختمانهای صنعتی که با ایجاد یک سد حرارتی، محیطی پایدار و سالم را برای تنفس فراهم میکنند.
رژیم غذایی مناسب برای آمپیم پلورال
بیماری آمپیم باعث میشود بدن مقادیر زیادی پروتئین و انرژی را از دست بدهد. مایع چرکی که تخلیه میشود حاوی پروتئینهای حیاتی بدن است و خودِ عفونت نیز باعث افزایش متابولیسم و سوختوساز میشود. بنابراین، بیمار به سرعت دچار کاهش وزن و ضعف عضلانی میشود. رژیم غذایی باید پرپروتئین و پرکالری باشد. مصرف گوشت قرمز، مرغ، ماهی، تخممرغ، حبوبات، آجیل و لبنیات باید به میزان قابل توجهی افزایش یابد تا بدن بتواند بافتهای آسیبدیده را ترمیم کند و پروتئین از دست رفته را جبران نماید.
هیدراتاسیون (مصرف مایعات) بسیار حیاتی است. تب و تنفس سریع باعث از دست رفتن آب بدن میشود. کمآبی باعث غلیظ شدن ترشحات ریوی و دشواری در تخلیه آنها میگردد. نوشیدن آب، آبمیوههای طبیعی و سوپهای مغذی توصیه میشود. مصرف ویتامینها، به ویژه ویتامین C (برای ترمیم بافت و ایمنی)، ویتامین D و عنصر روی (Zinc) برای تقویت سیستم ایمنی بسیار مفید است.
از آنجا که بیمار ممکن است به دلیل داروها یا بیماری دچار کماشتهایی باشد، وعدههای غذایی باید کوچک اما متعدد (۵ تا ۶ وعده در روز) باشند. استفاده از مکملهای پروتئینی پودری یا نوشیدنیهای پرکالری با مشورت پزشک میتواند کمککننده باشد. پرهیز از الکل ضروری است زیرا با داروها تداخل دارد و ایمنی را سرکوب میکند. همچنین محدود کردن غذاهای نفاخ و سنگین میتواند به راحتی تنفس (با کاهش فشار شکم بر دیافراگم) کمک کند.
عوارض و خطرات آمپیم پلورال
اگر آمپیم به موقع و صحیح درمان نشود، عوارض آن میتواند ناتوانکننده و دائمی باشد. یکی از شایعترین عوارض مزمن، “فیبروتوراکس” است. در این حالت، التهاب طولانیمدت باعث میشود پردههای جنب ضخیم، سفت و غیرقابل انعطاف شوند (شبیه پوست پرتقال خشک شده). این لایه ضخیم دور ریه را میگیرد و اجازه نمیدهد ریه باز شود، که منجر به تنگی نفس دائمی و کاهش ظرفیت تنفسی میشود. درمان آن جراحی سنگین دکورتیکاسیون (پوستکنی ریه) است.
عارضه خطرناک دیگر، “فیستول برونکوپلورال” است. در این وضعیت، سوراخی بین مجاری هوایی (برونش) و فضای پلور ایجاد میشود. این امر باعث میشود هوا دائماً وارد فضای قفسه سینه شود و ریه نتواند باز شود، و همچنین خطر ورود چرک به ریه سالم مقابل و خفگی را به همراه دارد. استئومیلیت (عفونت استخوان) دندهها و عفونت بافت نرم قفسه سینه نیز ممکن است رخ دهد.
گسترش سیستمیک عفونت میتواند منجر به سپسیس (عفونت خون)، شوک سپتیک و نارسایی ارگانهای حیاتی شود. همچنین آبسههای متاستاتیک (چرک در سایر نقاط بدن مانند مغز) ممکن است ایجاد شوند. مرگ و میر ناشی از آمپیم به ویژه در سالمندان و افراد دارای نقص ایمنی که درمان آنها به تأخیر افتاده است، هنوز قابل توجه است. بنابراین پیگیری دقیق تا بهبودی کامل رادیولوژیک ضروری است.
آمپیم در کودکان و دوران بارداری
آمپیم در کودکان معمولاً عارضهای از ذاتالریه باکتریایی شدید است و باکتریهایی مانند استرپتوکوک نومونیا و استافیلوکوک اورئوس عوامل اصلی آن هستند. خوشبختانه کودکان معمولاً پاسخ بهتری به درمان میدهند و ریههای آنها قدرت بازسازی بالایی دارد. در کودکان، تلاش میشود تا حد امکان از جراحیهای باز بزرگ پرهیز شود. استفاده از لوله قفسه سینه همراه با داروهای فیبرینولیتیک (حلکننده لخته) در کودکان بسیار موفقیتآمیز بوده و نیاز به جراحی را کاهش داده است. علائم در کودکان ممکن است شامل تب طولانی، دلدرد (به جای درد سینه) و بیحالی باشد.
در دوران بارداری، آمپیم وضعیتی بسیار پرخطر و پیچیده است. کاهش ظرفیت تنفسی مادر به دلیل فشار رحم، همراه با عفونت شدید، میتواند منجر به هیپوکسی (کمبود اکسیژن) شود که مستقیماً سلامت جنین را تهدید میکند. تشخیص با سیتی اسکن به دلیل اشعه ایکس محدودیت دارد، اما در صورت ضرورت با محافظ سربی انجام میشود. سونوگرافی ابزاری امن و کارآمد در بارداری است.
انتخاب آنتیبیوتیک در بارداری باید با دقت انجام شود تا به جنین آسیبی نرسد (معمولاً پنیسیلینها و سفالوسپورینها ایمن هستند). درناژ (تخلیه) قفسه سینه با لوله برای مادر باردار کاملاً ایمن و ضروری است تا فشار از روی ریهها برداشته شود. هرگونه تأخیر در درمان به بهانه بارداری میتواند عواقب جبرانناپذیری برای مادر و جنین داشته باشد. تیم درمانی شامل متخصص ریه، زنان و عفونی باید با هم همکاری کنند.
طول درمان آمپیم پلورال چقدر است؟
درمان آمپیم پلورال طولانیتر از یک عفونت معمولی است و صبر زیادی میطلبد. مدت زمان بستری در بیمارستان بستگی به روش درمان دارد؛ اگر تخلیه با لوله موفق باشد، ممکن است ۱ تا ۲ هفته بستری لازم باشد. اما اگر جراحی انجام شود، دوره نقاهت متفاوت خواهد بود. لوله قفسه سینه تا زمانی که ترشحات چرکی کاملاً قطع شود و ریه در عکس رادیولوژی کاملاً باز شده باشد، در محل باقی میماند (که ممکن است از چند روز تا چند هفته طول بکشد).
دوره درمان با آنتیبیوتیک معمولاً طولانی است. پس از ترخیص از بیمارستان، بیمار باید برای مدت ۴ تا ۶ هفته (و گاهی بیشتر) آنتیبیوتیک خوراکی مصرف کند. قطع زودهنگام دارو خطر عود عفونت را به شدت افزایش میدهد. معیارهای قطع درمان شامل طبیعی شدن دمای بدن، کاهش شاخصهای التهابی خون و بهبود تصاویر رادیولوژی است.
بهبودی کامل عملکرد ریه ممکن است ماهها طول بکشد. بسیاری از بیماران تا ۳ تا ۶ ماه پس از درمان هنوز احساس تنگی نفس خفیف یا درد مبهم در قفسه سینه دارند. تمرینات تنفسی مداوم در این دوره کلید بازگشت ظرفیت ریه به حالت نرمال است. پیگیریهای منظم با پزشک و انجام عکسبرداریهای کنترلی تا زمانی که سایه مایع در عکس کاملاً ناپدید شود، الزامی است.
تفاوت پلورال افیوژن و آمپیم
درک تفاوت بین پلورال افیوژن (Pleural Effusion) و آمپیم برای بیماران بسیار مهم است. پلورال افیوژن اصطلاحی کلی برای هر نوع تجمع مایع در فضای جنب است. این مایع میتواند شفاف، رقیق و استریل باشد (مانند افیوژن ناشی از نارسایی قلبی یا افیوژن پاراپنومونیک ساده). در این حالت، درمان معمولاً متوجه بیماری زمینهای است و مایع اغلب خودبهخود جذب میشود یا با یک تخلیه ساده حل میگردد.
اما آمپیم نوع خاص و پیشرفتهای از افیوژن است که در آن مایع عفونی و چرکی است. در آمپیم، باکتریها و گلبولهای سفید در مایع وجود دارند و مایع غلیظ است. تفاوت اصلی در رویکرد درمانی است: افیوژن ساده ممکن است نیاز به لوله نداشته باشد، اما آمپیم حتماً نیاز به تعبیه لوله تخلیه (Chest tube) و گاهی جراحی دارد. عدم تشخیص تفاوت این دو و درمان آمپیم به عنوان یک افیوژن ساده (فقط با دارو)، منجر به شکست درمان و عوارض شدید میشود. آزمایش مایع (توراسنتز) تنها راه قطعی افتراق این دو وضعیت است.
جمعبندی
آمپیم پلورال، تجمع چرک در فضای بین ریه و قفسه سینه است که عمدتاً به عنوان عارضهای از ذاتالریه باکتریایی رخ میدهد. این بیماری با علائمی همچون تب پایدار، درد قفسه سینه هنگام تنفس و تنگی نفس خود را نشان میدهد و برخلاف ذاتالریه معمولی، درمان آن تنها با آنتیبیوتیک امکانپذیر نیست؛ بلکه تخلیه فیزیکی چرک از طریق لوله قفسه سینه (Chest tube) یا جراحی ضروری است. تشخیص دقیق با استفاده از سیتی اسکن و نمونهبرداری از مایع جنب صورت میگیرد.
پیشگیری از طریق درمان به موقع عفونتهای تنفسی و ریوی و واکسیناسیون (آنفولانزا و پنوموکوک) میسر است. این بیماری در صورت عدم درمان میتواند منجر به فیبروز ریه و محدودیت دائمی تنفسی شود. رژیم غذایی پرپروتئین برای جبران مواد مغذی از دست رفته و تمرینات تنفسی برای بازتوانی ریه در دوره نقاهت اهمیت ویژهای دارند. اگرچه طول درمان طولانی است (چندین هفته)، اما با اقدام سریع و تخلیه کامل عفونت، اکثر بیماران بهبودی کامل خود را باز مییابند.