بیماری سندرم تنفسی خاورمیانه (MERS)
- بیماری سندرم تنفسی خاورمیانه (MERS)؛ بررسی جامع، علل و راهکارها
- پیشگیری از سندرم تنفسی خاورمیانه (MERS)
- روشهای درمان سندرم تنفسی خاورمیانه
- نحوه تشخیص بیماری MERS
- نشانههای بیماری سندرم تنفسی خاورمیانه
- اسمهای دیگر بیماری MERS
- تفاوت بیماری MERS در مردان و زنان
- علت ابتلا به سندرم تنفسی خاورمیانه
- درمان دارویی سندرم تنفسی خاورمیانه
- درمان خانگی و حمایتی MERS
- رژیم غذایی مناسب برای بیماران تنفسی
- عوارض و خطرات احتمالی MERS
- سندرم تنفسی خاورمیانه در کودکان و دوران بارداری
- طول درمان بیماری چقدر است؟
- تاریخچه و توزیع جغرافیایی ویروس MERS
بیماری سندرم تنفسی خاورمیانه (MERS)؛ بررسی جامع، علل و راهکارها
سندرم تنفسی خاورمیانه (Middle East Respiratory Syndrome) که به اختصار MERS نامیده میشود، یک بیماری تنفسی ویروسی است که نخستین بار در سال ۲۰۱۲ در عربستان سعودی شناسایی شد. این بیماری توسط ویروسی از خانواده کروناویروسها به نام MERS-CoV ایجاد میشود. کروناویروسها خانواده بزرگی از ویروسها هستند که میتوانند بیماریهایی از یک سرماخوردگی معمولی تا بیماریهای شدیدتر مانند سارس (SARS) و کووید-۱۹ را ایجاد کنند. با این حال، مرس ویژگیهای منحصر به فردی دارد که آن را از سایر همخانوادههایش متمایز میکند، از جمله نرخ مرگومیر بالاتر و ارتباط مستقیم آن با شترهای یککوهانه.
این بیماری زئونوز است، به این معنی که از حیوانات به انسان منتقل میشود. تحقیقات نشان دادهاند که منشاء اصلی این ویروس احتمالاً خفاشها بودهاند، اما در حال حاضر شترهای یککوهانه به عنوان میزبان واسط و منبع اصلی انتقال بیماری به انسان شناخته میشوند. درک ماهیت این بیماری، نحوه انتقال و روشهای محافظت در برابر آن، برای افرادی که در مناطق پرخطر زندگی میکنند یا به این مناطق سفر میکنند، حیاتی است. اگرچه شیوع این بیماری به گستردگی برخی دیگر از پاندمیها نبوده است، اما به دلیل شدت علائم و خطرات جانی، همواره یکی از نگرانیهای سازمان بهداشت جهانی محسوب میشود.
پیشگیری از سندرم تنفسی خاورمیانه (MERS)
پیشگیری از سندرم تنفسی خاورمیانه، به دلیل نبود واکسن قطعی تأیید شده برای انسان، کاملاً بر پایه رعایت اصول بهداشتی و دوری از منابع آلودگی استوار است. مهمترین اصل در پیشگیری، رعایت بهداشت فردی است. شستن مکرر دستها با آب و صابون به مدت حداقل ۲۰ ثانیه، به خصوص قبل از غذا خوردن، بعد از دستشویی و بعد از تماس با حیوانات، موثرترین راه برای از بین بردن ویروسهای احتمالی روی پوست است. در صورت عدم دسترسی به آب و صابون، استفاده از ضدعفونیکنندههای الکلی توصیه میشود. همچنین، خودداری از لمس چشمها، بینی و دهان با دستهای شسته نشده بسیار حائز اهمیت است، زیرا این نواحی دروازههای اصلی ورود ویروس به بدن هستند.
اقدامات احتیاطی در مواجهه با حیوانات، به ویژه شترها، بخش مهمی از استراتژی پیشگیری است. افرادی که به مزارع، بازارها یا مکانهای نگهداری شتر میروند، باید از تماس مستقیم محافظت نشده با این حیوانات خودداری کنند. مصرف محصولات خام شتر، مانند شیر غیرپاستوریزه یا گوشت نیمپز، یکی از راههای اصلی انتقال ویروس است و باید به شدت از آن پرهیز شود. گوشت و شیر شتر تنها پس از پخت کامل و فرآوری حرارتی قابل مصرف هستند. افرادی که سیستم ایمنی ضعیفی دارند، مانند سالمندان یا بیماران دیابتی، باید با جدیت بیشتری از تماس با شترها دوری کنند.
در محیطهای درمانی و بیمارستانی، پیشگیری از گسترش عفونت نیازمند پروتکلهای سختگیرانهای است. بیماران مشکوک به MERS باید فوراً در اتاقهای ایزوله قرار گیرند تا از انتقال هوایی ویروس جلوگیری شود. این اتاقها باید دارای سیستمهای تهویه مناسب باشند. در ساخت این اتاقهای ایزوله و فضاهای بهداشتی مدرن، استفاده از مصالحی که قابلیت شستشوی مداوم داشته باشند و درز و شکافی برای تجمع میکروبها ایجاد نکنند، ضروری است. به همین دلیل، دیوارهای ساخته شده از ساندویچ پانل ها به دلیل سطح صاف، عایقبندی کامل و قابلیت ضدعفونی بالا، گزینهای ایدهآل برای ساخت بخشهای عفونی و اتاقهای تمیز (Clean Room) محسوب میشوند و به حفظ ایمنی محیط بیمارستان کمک میکنند.
روشهای درمان سندرم تنفسی خاورمیانه
در حال حاضر، هیچ درمان ضدویروسی اختصاصی یا واکسن تأیید شدهای برای درمان قطعی MERS وجود ندارد. به همین دلیل، رویکرد اصلی پزشکی در مواجهه با این بیماری، درمان حمایتی است. هدف از درمان حمایتی، کمک به بدن برای مبارزه با ویروس، تسکین علائم آزاردهنده و حفظ عملکرد اندامهای حیاتی تا زمان بهبودی است. این مراقبتها بسته به شدت بیماری و وضعیت بالینی بیمار متفاوت خواهد بود و در محیط بیمارستانی تحت نظارت دقیق انجام میشود.
در موارد خفیف، درمان شامل استراحت مطلق، مصرف مایعات فراوان برای جلوگیری از کمآبی بدن و استفاده از مسکنها و تببرهای معمولی برای کنترل تب و درد است. اما در موارد شدیدتر که بیمار دچار مشکلات تنفسی میشود، نیاز به مداخلات پزشکی پیشرفتهتری است. اکسیژنتراپی یکی از اولین اقدامات برای بیمارانی است که سطح اکسیژن خون آنها افت کرده است. اگر ریهها به شدت آسیب دیده باشند و بیمار نتواند به تنهایی تنفس کند، ممکن است نیاز به لولهگذاری و استفاده از دستگاه تنفس مصنوعی (ونتیلاتور) باشد تا اکسیژن کافی به بافتهای بدن برسد.
یکی از جنبههای مهم درمان MERS، مدیریت عوارض جانبی بیماری است. از آنجا که این ویروس میتواند باعث نارسایی کلیه شود، پایش مداوم عملکرد کلیهها ضروری است. در صورت بروز نارسایی حاد کلیه، ممکن است بیمار نیاز به دیالیز (تصفیه خون با دستگاه) پیدا کند. همچنین، برای جلوگیری از عفونتهای ثانویه باکتریایی که ممکن است بر روی عفونت ویروسی سوار شوند، پزشکان ممکن است با احتیاط آنتیبیوتیک تجویز کنند، هرچند آنتیبیوتیکها تأثیری بر خود ویروس MERS ندارند.
نحوه تشخیص بیماری MERS
تشخیص زودهنگام و دقیق سندرم تنفسی خاورمیانه برای کنترل شیوع بیماری و آغاز مراقبتهای حمایتی بسیار حیاتی است. از آنجا که علائم بالینی MERS شباهت زیادی به سایر عفونتهای تنفسی مانند آنفولانزا یا کووید-۱۹ دارد، تشخیص قطعی تنها بر اساس علائم ظاهری امکانپذیر نیست و نیاز به تستهای آزمایشگاهی تخصصی دارد. پزشکان معمولاً ابتدا با گرفتن شرح حال دقیق از بیمار شروع میکنند. سابقه سفر به کشورهای خاورمیانه (به ویژه شبهجزیره عربستان) در ۱۴ روز گذشته، تماس با شترها یا تماس نزدیک با فردی که تشخیص قطعی MERS داشته است، سرنخهای کلیدی برای پزشک هستند.
روش استاندارد طلایی برای تشخیص MERS، آزمایش واکنش زنجیرهای پلیمراز معکوس (rRT-PCR) است. در این آزمایش، نمونههایی از ترشحات دستگاه تنفسی بیمار گرفته میشود. این نمونهها میتواند شامل سواب بینی و گلو (نمونهبرداری از پشت بینی و گلو با گوشپاککنهای مخصوص)، خلط سینه یا مایعات حاصل از شستشوی برونشها (در بیمارانی که لولهگذاری شدهاند) باشد. این تست وجود ماده ژنتیکی (RNA) ویروس MERS-CoV را در نمونهها شناسایی میکند. برای اطمینان بیشتر، گاهی اوقات نمونهگیری چندین بار تکرار میشود تا نتیجه منفی کاذب رد شود.
علاوه بر تستهای مولکولی، آزمایشهای سرولوژی یا خونشناسی نیز برای بررسی وجود آنتیبادیها (پادتنها) علیه ویروس استفاده میشود. این آزمایش نشان میدهد که آیا فرد در گذشته یا اخیراً با ویروس تماس داشته و سیستم ایمنیاش به آن پاسخ داده است یا خیر. تصویربرداری پزشکی نیز نقش مهمی در ارزیابی شدت درگیری ریهها دارد. عکس رادیولوژی قفسه سینه (X-ray) و سیتی اسکن (CT Scan) میتوانند علائم پنومونی، مانند لکههای سفید یا کدورت در بافت ریه (Ground-glass opacities) را نشان دهند که معمولاً در بیماران مبتلا به MERS دیده میشود و به پزشک در تعیین وسعت آسیب ریوی کمک میکند.
نشانههای بیماری سندرم تنفسی خاورمیانه
علائم بالینی MERS میتواند طیف وسیعی داشته باشد، از موارد بدون علامت (که فرد آلوده است اما هیچ نشانهای ندارد) تا بیماری تنفسی خفیف و در نهایت سندرم حاد تنفسی شدید که منجر به مرگ میشود. دوره کمون بیماری، یعنی فاصله زمانی بین ورود ویروس به بدن تا ظاهر شدن علائم، معمولاً حدود ۵ یا ۶ روز است، اما میتواند بین ۲ تا ۱۴ روز متغیر باشد. شناخت این علائم برای مراجعه سریع به مراکز درمانی بسیار مهم است.
شایعترین علائم اولیه شامل تب، لرز، سرفه (معمولاً سرفه خشک) و تنگی نفس است. تنگی نفس میتواند به سرعت پیشرفت کرده و بیمار را نیازمند دریافت اکسیژن کمکی کند. علاوه بر علائم تنفسی، بسیاری از بیماران دردهای عضلانی (میالژی)، سردرد و گلودرد را نیز تجربه میکنند. خستگی مفرط و ضعف عمومی بدن از دیگر شکایات رایج بیماران است که میتواند انجام فعالیتهای روزمره را غیرممکن سازد.
یک ویژگی متمایز کننده MERS نسبت به برخی دیگر از بیماریهای تنفسی، شیوع علائم گوارشی است. بسیاری از بیماران مبتلا به MERS دچار اسهال، استفراغ، حالت تهوع و درد شکم میشوند. این علائم گوارشی گاهی حتی قبل از بروز علائم تنفسی ظاهر میشوند و ممکن است باعث گمراهی در تشخیص اولیه شوند. در موارد شدید، بیماری میتواند باعث نارسایی تنفسی شود که نیاز به تهویه مکانیکی دارد و همچنین شوک سپتیک (عفونت منتشر در خون) که باعث افت شدید فشار خون و اختلال در عملکرد ارگانها میشود.
اسمهای دیگر بیماری MERS
نام رسمی و علمی این بیماری در مجامع پزشکی بینالمللی، “Middle East Respiratory Syndrome” است که در زبان فارسی به “سندرم تنفسی خاورمیانه” ترجمه میشود. ویروس عامل این بیماری نیز با نام MERS-CoV شناخته میشود. این نامگذاری توسط سازمان جهانی بهداشت (WHO) و بر اساس محل جغرافیایی اولین شیوع بیماری انجام شده است.
در اوایل شناسایی این ویروس در سال ۲۰۱۲، گاهی در اخبار و رسانهها از آن با عنوان “کروناویروس جدید ۲۰۱۲” یا “Novel Coronavirus 2012” یاد میشد، زیرا در آن زمان هنوز نامگذاری رسمی انجام نشده بود و این ویروس جدیدترین عضو شناخته شده خانواده کرونا بود. همچنین به دلیل شباهتهای ساختاری و علائم بالینی با بیماری سارس (SARS) که در سال ۲۰۰۳ شیوع پیدا کرده بود، برخی منابع آن را “سارس سعودی” یا “شبه سارس” نیز مینامیدند، هرچند این نامها دقیق نبودند و به سرعت منسوخ شدند.
یکی دیگر از نامهای غیررسمی که گاهی به صورت عامیانه استفاده میشود، آنفولانزای شتر (Camel Flu) است. این نام به دلیل ارتباط مستقیم انتقال بیماری از شتر به انسان رواج پیدا کرده است. البته این نام از نظر علمی صحیح نیست، زیرا عامل بیماری ویروس آنفولانزا نیست، بلکه یک کروناویروس است. با این حال، استفاده از این نام در میان مردم عادی برای اشاره به منبع حیوانی بیماری رایج است.
تفاوت بیماری MERS در مردان و زنان
مطالعات اپیدمیولوژیک و آمارهای ثبت شده از زمان شیوع MERS نشان میدهد که تفاوت قابل توجهی در میزان ابتلا و شدت بیماری بین مردان و زنان وجود دارد. بر اساس دادهها، مردان بیشتر از زنان به این بیماری مبتلا شدهاند و نرخ مرگومیر نیز در مردان بالاتر بوده است. محققان دلایل متعددی را برای این تفاوت جنسیتی مطرح کردهاند که شامل عوامل بیولوژیکی و رفتاری-اجتماعی میشود.
از نظر رفتاری و فرهنگی، در کشورهای منطقه خاورمیانه که کانون اصلی بیماری است، مردان بیشتر با شترها در ارتباط هستند. شغلهایی مانند پرورش شتر، نگهداری، ذبح و تجارت دام عمدتاً توسط مردان انجام میشود. این تماس نزدیک و مکرر با منبع اصلی ویروس، احتمال ابتلای مردان را به طور طبیعی افزایش میدهد. در مقابل، زنان کمتر در معرض تماس مستقیم با دامها هستند و بیشتر در محیط خانه فعالیت میکنند.
از نظر بیولوژیکی نیز تفاوتهایی وجود دارد. برخی تحقیقات نشان میدهند که آنزیم ACE2 که گیرنده ورودی برخی کروناویروسها به سلول است، ممکن است در مردان بیان متفاوتی داشته باشد. همچنین، زنان به دلیل داشتن هورمون استروژن و کروموزوم X اضافی (که بسیاری از ژنهای مرتبط با سیستم ایمنی روی آن قرار دارند)، معمولاً پاسخ ایمنی قویتری نسبت به عفونتهای ویروسی دارند. علاوه بر این، شیوع بیماریهای زمینهای مانند بیماریهای قلبی و دیابت که عوامل خطر برای MERS شدید هستند، در مردان میانسال و مسن کمی بیشتر است که میتواند توجیهکننده مرگومیر بالاتر در این گروه باشد.
علت ابتلا به سندرم تنفسی خاورمیانه
علت اصلی ابتلا به MERS، ورود ویروس MERS-CoV به بدن انسان است. این ویروس یک ویروس زئونوز است، یعنی قابلیت انتقال بین حیوان و انسان را دارد. منشا تکاملی این ویروس احتمالاً خفاشها هستند، اما شترهای یککوهانه (Dromedary camels) به عنوان میزبان اصلی و مخزن ویروس برای انتقال به انسان شناخته میشوند. تماس مستقیم یا غیرمستقیم با شترهای آلوده، اصلیترین راه ابتلای اولیه است. ویروس در ترشحات بینی، بزاق، شیر، ادرار و مدفوع شتر وجود دارد و تنفس ذرات آلوده یا تماس فیزیکی میتواند باعث انتقال شود.
پس از انتقال اولیه از شتر به انسان، ویروس قابلیت انتقال انسان به انسان را نیز دارد، هرچند این انتقال به راحتی بیماریهایی مانند آنفولانزا یا کووید-۱۹ نیست. انتقال بین انسانها معمولاً در اثر تماس بسیار نزدیک و محافظت نشده رخ میدهد، مانند مراقبت از بیمار در خانه یا محیطهای درمانی بدون رعایت پروتکلهای بهداشتی. قطرات تنفسی ناشی از سرفه یا عطسه فرد بیمار میتوانند ویروس را به اطرافیان منتقل کنند.
یکی از عوامل زمینهساز در گسترش ویروس از حیوان به انسان، شرایط نگهداری حیوانات است. تهویه نامناسب و عدم رعایت بهداشت در محل نگهداری دام میتواند بار ویروسی محیط را افزایش دهد. ساخت و تجهیز اصولی محلهای نگهداری حیوانات و قرنطینه با استفاده از مصالح مدرن مانند ساندویچ پانل ماموت که عایقبندی مناسبی دارد و امکان شستشو و ضدعفونی سریع سطوح را فراهم میکند، میتواند در کنترل آلودگی محیطی و کاهش خطر انتقال بیماری در دامداریهای صنعتی و مراکز پرورش شتر موثر باشد.
درمان دارویی سندرم تنفسی خاورمیانه
همانطور که اشاره شد، داروی اختصاصی برای MERS وجود ندارد، اما در طول سالهای گذشته و به ویژه در جریان شیوعهای محدود، پزشکان از ترکیبات دارویی مختلفی برای کمک به بیماران استفاده کردهاند. این درمانها عمدتاً تجربی هستند و بر اساس مکانیسم اثر داروها بر سایر ویروسهای مشابه انتخاب میشوند. یکی از دستههای دارویی مورد استفاده، آنتیویروسها هستند. داروهایی مانند لوپیناویر/ریتوناویر (Lopinavir/Ritonavir) که در اصل برای درمان HIV استفاده میشوند، در ترکیب با سایر داروها برای درمان MERS آزمایش شدهاند.
اینترفرونها (Interferons) گروه دیگری از داروها هستند که در درمان MERS مورد توجه قرار گرفتهاند. اینترفرونها پروتئینهایی هستند که بدن به طور طبیعی در پاسخ به ویروس تولید میکند تا سیستم ایمنی را تقویت کند. تزریق اینترفرونهای مصنوعی (مانند اینترفرون آلفا یا بتا) ممکن است به بدن در سرکوب تکثیر ویروس کمک کند. مطالعات آزمایشگاهی نشان دادهاند که ترکیب اینترفرون با ریباویرین (Ribavirin) میتواند مانع از تکثیر ویروس MERS شود، اما نتایج بالینی در بیماران شدید متفاوت بوده است.
در مواردی که عفونت باکتریایی همزمان (Co-infection) وجود داشته باشد یا خطر آن بالا باشد، آنتیبیوتیکهای وسیعالطیف تجویز میشوند. همچنین کورتیکواسترویدها (کورتونها) گاهی برای کاهش التهاب شدید ریه استفاده میشوند، اما تجویز آنها بسیار بحثبرانگیز است و باید با احتیاط فراوان انجام شود، زیرا میتوانند سیستم ایمنی را سرکوب کرده و پاکسازی ویروس از بدن را به تأخیر بیندازند. تمامی این درمانها باید تحت نظر متخصص عفونی و در بیمارستان انجام شود.
درمان خانگی و حمایتی MERS
درمان خانگی برای سندرم تنفسی خاورمیانه تنها در مواردی توصیه میشود که علائم بسیار خفیف است و پزشک اجازه قرنطینه خانگی را داده است. هدف از مراقبت در منزل، کاهش علائم و جلوگیری از انتقال ویروس به دیگر اعضای خانواده است. بیمار باید در یک اتاق جداگانه با تهویه مناسب (پنجره باز) بماند و از حمام جداگانه استفاده کند. استراحت کافی کلید اصلی بهبودی است؛ بدن برای مبارزه با ویروس نیاز به انرژی دارد، بنابراین فعالیتهای فیزیکی باید به حداقل برسد.
استفاده از دستگاه بخور سرد یا گرم در اتاق میتواند به مرطوب نگه داشتن مجاری تنفسی و تسکین سرفهها کمک کند. غرغره آب نمک گرم نیز برای کاهش گلودرد و التهاب موثر است. بیمار باید به طور مرتب دمای بدن خود را چک کند و در صورت افزایش تب یا بدتر شدن تنگی نفس، فوراً با اورژانس تماس بگیرد. استفاده از داروهای بدون نسخه مانند استامینوفن برای کاهش تب و دردهای عضلانی با مشورت پزشک بلامانع است.
جداسازی ظروف غذا، حوله و وسایل شخصی بیمار از سایر افراد خانه بسیار مهم است. سطوحی که بیمار لمس میکند (مانند دستگیره در، میز، کلید برق) باید روزانه با مواد ضدعفونیکننده تمیز شوند. کسی که از بیمار مراقبت میکند باید هنگام ورود به اتاق بیمار حتماً ماسک بزند و پس از تماس با بیمار یا وسایل او، دستهای خود را با دقت بشوید.
رژیم غذایی مناسب برای بیماران تنفسی
تغذیه نقش بسیار مهمی در تقویت سیستم ایمنی و تسریع روند بهبودی بیماران مبتلا به MERS دارد. بیمارانی که دچار عفونت تنفسی و تب هستند، متابولیسم بالاتری دارند و نیاز بدنشان به انرژی و مواد مغذی افزایش مییابد. هیدراتاسیون یا آبرسانی به بدن اولین اولویت است. نوشیدن آب، آبمیوههای طبیعی (مانند آب پرتقال و سیب)، دمنوشهای گیاهی و سوپهای رقیق به جبران مایعات از دست رفته در اثر تب و تعریق کمک میکند و ترشحات ریه را رقیقتر میسازد.
مصرف پروتئین کافی برای ترمیم بافتهای آسیبدیده و تولید آنتیبادیها ضروری است. گوشت مرغ، ماهی، تخممرغ، حبوبات پخته شده و لبنیات کمچرب منابع خوب پروتئین هستند که هضم آنها نیز نسبتاً آسان است. سوپ مرغ گرم نه تنها پروتئین دارد، بلکه به دلیل خواص ضدالتهابی و گرمای خود، میتواند به باز شدن گرفتگی بینی و تسکین گلو کمک کند.
ویتامینها و مواد معدنی باید به وفور در رژیم غذایی گنجانده شوند. ویتامین C (موجود در مرکبات، کیوی، فلفل دلمهای)، ویتامین D (ماهی چرب، زرده تخممرغ) و روی (Zinc) (موجود در گوشت قرمز، آجیل و دانهها) نقش کلیدی در عملکرد سیستم ایمنی دارند. از مصرف غذاهای سرخکرده، پرادویه، فستفودها و شیرینیهای مصنوعی که میتوانند التهاب را در بدن افزایش دهند و هضم سنگینی دارند، باید پرهیز شود. خوردن وعدههای غذایی کوچک و مکرر به جای سه وعده سنگین، برای بیمارانی که دچار بیاشتهایی یا تهوع هستند، بهتر است.
عوارض و خطرات احتمالی MERS
سندرم تنفسی خاورمیانه بیماری است که میتواند عوارض جدی و بلندمدتی بر جای بگذارد. یکی از خطرناکترین عوارض این بیماری، نارسایی کلیه است. برخلاف بسیاری دیگر از ویروسهای تنفسی که عمدتاً به ریه حمله میکنند، ویروس MERS-CoV تمایل خاصی به آسیب رساندن به کلیهها دارد. این نارسایی میتواند حاد و ناگهانی باشد و زندگی بیمار را تهدید کند.
سندرم زجر تنفسی حاد (ARDS) دیگر عارضه شایع در موارد شدید است. در این حالت، کیسههای هوایی ریه پر از مایع میشود و اکسیژن کافی به خون نمیرسد که منجر به نارسایی تنفسی کامل میگردد. همچنین، عفونت میتواند وارد جریان خون شده و باعث سپسیس (عفونت خون) و شوک سپتیک شود. شوک سپتیک باعث افت شدید فشار خون میشود و میتواند منجر به نارسایی چندگانه ارگانها (مانند قلب و کبد) شود.
عوارض قلبی نیز در برخی بیماران مشاهده شده است، از جمله التهاب عضله قلب (میوکاردیت) یا بینظمی ضربان قلب (آریتمی). خطر مرگ در بیماری MERS نسبت به سایر کروناویروسها بالاتر است و حدود ۳۵ درصد از بیماران مبتلا به نوع شدید جان خود را از دست میدهند. افرادی که بهبود مییابند نیز ممکن است تا مدتها دچار فیبروز ریوی (سفت شدن بافت ریه) و کاهش ظرفیت تنفسی باشند که کیفیت زندگی آنها را تحت تأثیر قرار میدهد.
سندرم تنفسی خاورمیانه در کودکان و دوران بارداری
اگرچه اکثر موارد گزارش شده MERS در بزرگسالان بوده است، اما کودکان نیز میتوانند به این ویروس مبتلا شوند. با این حال، به نظر میرسد که کودکان کمتر دچار علائم شدید میشوند، مگر اینکه بیماریهای زمینهای مانند آسم یا فیبروز سیستیک داشته باشند. علائم در کودکان معمولاً شامل تب و سرفه است، اما علائم گوارشی مانند استفراغ و اسهال نیز ممکن است در آنها بارزتر باشد. تشخیص در کودکان دشوارتر است زیرا آنها نمیتوانند علائم خود را به خوبی بیان کنند.
در مقابل، زنان باردار گروهی بسیار پرخطر برای ابتلا به MERS محسوب میشوند. تغییرات فیزیولوژیک در سیستم ایمنی و تنفسی دوران بارداری، مادر را مستعد عوارض شدیدتری میکند. ابتلا به MERS در دوران بارداری خطرات جدی هم برای مادر و هم برای جنین دارد. گزارشهایی از سقط جنین، زایمان زودرس و مردهزایی در مادران مبتلا وجود دارد.
تب بالا در مادر میتواند برای رشد جنین خطرناک باشد و کمبود اکسیژن ناشی از مشکلات تنفسی مادر، مستقیماً بر سلامت جنین تأثیر میگذارد. درمان زنان باردار نیازمند رویکردی چندتخصصی است تا ضمن حفظ جان مادر، کمترین آسیب دارویی به جنین وارد شود. پیشگیری در این گروه بسیار حیاتی است و زنان باردار باید از هرگونه تماس با شتر یا افراد بیمار به شدت پرهیز کنند.
طول درمان بیماری چقدر است؟
طول درمان و دوره نقاهت بیماری MERS بسیار متغیر است و بستگی به شدت بیماری و وضعیت سیستم ایمنی فرد دارد. دوره کمون بیماری (فاصله بین آلودگی تا شروع علائم) معمولاً ۵ تا ۶ روز است. در موارد خفیف، علائم ممکن است پس از یک تا دو هفته استراحت و درمان حمایتی برطرف شود، هرچند سرفه و ضعف ممکن است مدت بیشتری ادامه یابد.
در موارد شدید که نیاز به بستری در بیمارستان و مراقبتهای ویژه (ICU) است، طول درمان میتواند بسیار طولانیتر باشد. بیماران ممکن است هفتهها به دستگاه تنفس مصنوعی نیاز داشته باشند. حتی پس از ترخیص از بیمارستان، دوره بازتوانی و ریکاوری کامل ممکن است ماهها طول بکشد. آسیبهای وارد شده به ریه و کلیه ممکن است زمان زیادی برای ترمیم نیاز داشته باشند و در برخی موارد، آسیبها ممکن است دائمی باشند.
معیار بهبود کامل معمولاً رفع علائم بالینی و منفی شدن تستهای PCR در دو نوبت متوالی به فاصله حداقل ۲۴ ساعت است. پیگیریهای پزشکی پس از بهبود برای بررسی عملکرد ریه و کلیه توصیه میشود تا از عدم وجود عوارض ماندگار اطمینان حاصل شود.
تاریخچه و توزیع جغرافیایی ویروس MERS
ویروس MERS-CoV برای اولین بار در سپتامبر سال ۲۰۱۲ در عربستان سعودی از ریه یک بیمار ۶۰ ساله که به دلیل نارسایی حاد تنفسی و نارسایی کلیه فوت کرده بود، جدا سازی شد. پس از آن، موارد متعددی در کشورهای دیگر خاورمیانه از جمله اردن، قطر، امارات متحده عربی، عمان و کویت گزارش شد. به همین دلیل نام “خاورمیانه” بر روی این بیماری گذاشته شد.
با این حال، بیماری محدود به خاورمیانه نماند و موارد وارداتی (ناشی از مسافران) در کشورهای اروپایی، آفریقایی، آسیایی و آمریکا نیز گزارش شد. بزرگترین شیوع بیماری خارج از خاورمیانه در سال ۲۰۱۵ در کره جنوبی رخ داد. این شیوع که ناشی از یک مسافر بازگشته از خاورمیانه بود، منجر به ابتلای ۱۸۶ نفر و مرگ ۳۸ نفر شد و زنگ خطری برای سیستمهای بهداشتی جهانی بود که نشان داد این ویروس پتانسیل گسترش جهانی را دارد.
از زمان شناسایی تاکنون، سازمان بهداشت جهانی (WHO) هزاران مورد ابتلا و صدها مورد مرگ را تأیید کرده است که اکثریت قریب به اتفاق آنها در عربستان سعودی رخ داده است. اگرچه شیوع این بیماری به اندازه کووید-۱۹ گسترده نشد، اما به دلیل نرخ مرگومیر بالا (حدود ۳۵٪)، همچنان به عنوان یک تهدید بالقوه برای سلامت جهانی تحت نظارت دقیق قرار دارد.
جمعبندی
سندرم تنفسی خاورمیانه (MERS) یک بیماری ویروسی جدی و گاه کشنده است که توسط کروناویروس MERS-CoV ایجاد میشود. این بیماری که ریشه زئونوز دارد، عمدتاً از طریق تماس با شترهای یککوهانه به انسان منتقل میشود و قابلیت انتقال محدود انسان به انسان را نیز دارد. علائم آن طیف وسیعی از تب، سرفه و تنگی نفس تا مشکلات گوارشی و نارسایی حاد کلیوی را در بر میگیرد. با توجه به نبود واکسن و درمان دارویی اختصاصی، مدیریت بیماری متکی بر مراقبتهای حمایتی در بیمارستان و پیشگیری از عوارض خطرناک است.
تشخیص قطعی بیماری نیازمند تستهای آزمایشگاهی تخصصی مانند PCR است. پیشگیری، موثرترین سلاح در برابر این بیماری محسوب میشود؛ رعایت بهداشت فردی، شستشوی مرتب دستها، پرهیز از مصرف محصولات خام دامی و دوری از تماس با حیوانات بیمار در مناطق پرخطر، اصول کلیدی پیشگیری هستند. همچنین ایزولاسیون سریع بیماران در محیطهای درمانی مجهز برای جلوگیری از شیوع گسترده ضروری است. گروههای پرخطر مانند سالمندان، افراد با بیماریهای زمینهای و زنان باردار باید احتیاط بیشتری به خرج دهند، زیرا احتمال بروز عوارض شدید و مرگومیر در آنها بالاتر است.
عنوانهای پیشنهادی برای جستجو و مطالعه بیشتر: ۱. مقایسه کامل علائم MERS، سارس و کووید-۱۹ ۲. آیا واکسن شتر برای پیشگیری از مرس وجود دارد؟ ۳. جدیدترین پروتکلهای درمانی سازمان بهداشت جهانی برای MERS ۴. نقش خفاشها در انتقال ویروسهای کرونایی ۵. اقدامات احتیاطی برای مسافران عربستان سعودی ۶. تاثیر بیماریهای زمینهای بر شدت سندرم تنفسی ۷.