بیماری برونشیولیت (Bronchiolitis)
- بیماری برونشیولیت چیست؟ (Bronchiolitis)
- پیشگیری از برونشیولیت
- علائم و نشانههای بیماری برونشیولیت
- نامهای دیگر و اصطلاحات مرتبط با بیماری
- علت ابتلا به برونشیولیت
- تفاوت برونشیولیت در پسران و دختران
- نحوه تشخیص برونشیولیت
- روشهای درمان دارویی و پزشکی
- درمان خانگی برونشیولیت
- رژیم غذایی و تغذیه مناسب
- عوارض و خطرات برونشیولیت
- برونشیولیت در کودکان و دوران بارداری
- طول درمان برونشیولیت چقدر است؟
- تفاوت برونشیولیت و آسم
بیماری برونشیولیت چیست؟ (Bronchiolitis)
برونشیولیت یک عفونت رایج و حاد دستگاه تنفسی تحتانی است که عمدتاً نوزادان و کودکان خردسال (به ویژه زیر دو سال) را درگیر میکند. این بیماری باعث التهاب و احتقان در کوچکترین مجاری هوایی ریه میشود که به آنها “برونشیول” میگویند. برای درک بهتر این بیماری، باید ساختار ریه را بشناسیم؛ هوا از طریق نای وارد میشود، سپس به دو لوله بزرگ به نام برونش (نایژه) تقسیم میشود و در نهایت به هزاران لوله بسیار باریک و میکروسکوپی به نام برونشیول (نایژک) منشعب میگردد. در برونشیولیت، یک عفونت ویروسی باعث میشود این لولههای باریک متورم شده و با ترشحات مخاطی پر شوند. از آنجا که قطر این مجاری در کودکان بسیار کم است، حتی مقدار اندکی تورم یا مخاط میتواند باعث انسداد جریان هوا شود و تنفس را برای کودک دشوار و صدادار کند.
این بیماری معمولاً در فصول سرد سال، یعنی اواخر پاییز و سراسر زمستان، به اوج شیوع خود میرسد. اگرچه اکثر کودکان مبتلا به برونشیولیت با مراقبتهای خانگی بهبود مییابند، اما درصد کمی از آنها نیاز به بستری شدن در بیمارستان پیدا میکنند. مکانیسم بیماری به این صورت است که ویروس وارد سلولهای پوششی برونشیولها میشود و باعث تخریب آنها میگردد. سلولهای مرده و ترشحات التهابی به داخل مجرا میریزند و باعث گرفتگی میشوند. مکانیسم “دریچهای” ایجاد میشود که هوا میتواند وارد شود اما به سختی خارج میشود، که این امر منجر به حبس شدن هوا در ریه (Hyperinflation) و صدای خسخس سینه میشود.
اهمیت شناخت برونشیولیت در شباهت علائم آن با سرماخوردگی معمولی در روزهای اول است. والدین ممکن است تصور کنند کودک دچار یک سرماخوردگی ساده شده است، اما با پیشرفت بیماری و درگیر شدن مجاری تحتانی، علائم تنفسی تشدید میشود. این بیماری یکی از دلایل اصلی بستری شدن نوزادان در بیمارستانها در سراسر جهان است. درک تفاوت این بیماری با برونشیت (که مجاری بزرگتر را درگیر میکند) و آسم (که ماهیت آلرژیک دارد) برای تشخیص و درمان صحیح بسیار حیاتی است، زیرا روشهای درمانی آنها کاملاً متفاوت است.
پیشگیری از برونشیولیت
از آنجا که برونشیولیت یک بیماری ویروسی و مسری است، پیشگیری از آن عمدتاً بر پایه رعایت بهداشت و کنترل محیط استوار است. ویروس عامل این بیماری (اغلب ویروس RSV) میتواند ساعتها روی سطوح سخت مانند اسباببازیها، دستگیره در و میز زنده بماند. بنابراین، شستشوی مکرر دستها با آب و صابون، به ویژه قبل از بغل کردن نوزاد، موثرترین راه پیشگیری است. استفاده از محلولهای ضدعفونیکننده الکلی نیز در صورت عدم دسترسی به آب مفید است. والدین باید از تماس نوزادان با افرادی که علائم سرماخوردگی یا تب دارند، حتی اگر علائم خفیف باشد، اکیداً جلوگیری کنند.
یکی دیگر از عوامل مهم در پیشگیری، تغذیه با شیر مادر است. شیر مادر حاوی آنتیبادیهای حیاتی است که سیستم ایمنی نوزاد را تقویت میکند و به او کمک میکند تا با ویروسها مبارزه کند. کودکانی که شیر مادر میخورند، معمولاً کمتر به برونشیولیت مبتلا میشوند و در صورت ابتلا، دوره بیماری خفیفتری را تجربه میکنند. همچنین دوری از دود سیگار بسیار ضروری است. کودکانی که در معرض دود سیگار (حتی دود دست دوم روی لباس والدین) قرار دارند، ریسک بالاتری برای ابتلا به عفونتهای شدید ریوی دارند، زیرا دود باعث تضعیف مژکهای تنفسی و افزایش التهاب میشود.
کنترل شرایط محیطی محل زندگی و نگهداری کودکان (مانند مهدکودکها) نیز نقش بسزایی دارد. محیطهای مرطوب، سرد یا دارای تهویه نامناسب میتوانند زمینه را برای بقای ویروسها و تضعیف سیستم ایمنی کودکان فراهم کنند. در طراحی و ساخت فضاهای نگهداری کودکان، استفاده از مصالحی که عایق حرارتی و رطوبتی باشند، اهمیت دارد. به عنوان مثال، استفاده از ساندویچ پانل ماموت در ساختار دیوارها و سقف مهدکودکهای مدرن یا اتاقهای بازی، با ایجاد یک محیط ایزوله و پایدار از نظر دما و جلوگیری از نفوذ رطوبت و کپک، به طور غیرمستقیم محیطی سالمتر و ایمنتر برای سیستم تنفسی حساس کودکان فراهم میکند.
علائم و نشانههای بیماری برونشیولیت
برونشیولیت معمولاً با علائمی بسیار شبیه به سرماخوردگی معمولی آغاز میشود و تشخیص آن در مراحل اولیه دشوار است. در ۲ تا ۳ روز اول، کودک ممکن است دچار آبریزش بینی، گرفتگی بینی، سرفه خفیف و گاهی تب پایین باشد. این مرحله ویروسی مقدماتی است که در آن ویروس در حال تکثیر در مجاری فوقانی است. اما تفاوت اصلی زمانی آشکار میشود که ویروس به سمت پایین و داخل ریهها حرکت میکند. معمولاً در روز سوم تا پنجم، علائم تنفسی بدتر میشوند و ماهیت بیماری خود را نشان میدهد.
مهمترین علامت در مرحله پیشرفته، سرفههای خشک و مداوم است که با صدای خسخس سینه (Wheezing) همراه میشود. خسخس صدایی سوتمانند و زیر است که هنگام بازدم شنیده میشود و نشاندهنده تنگی مجاری هوایی است. تنفس کودک سریع و کوتاه میشود (تاکیپنه) و ممکن است ضربان قلب افزایش یابد. والدین باید به نشانههای زجر تنفسی دقت کنند: باز شدن بیش از حد پرههای بینی هنگام نفس کشیدن (flaring) و فرورفتگی پوست در ناحیه زیر دندهها یا بالای استخوان ترقوه (Retraction) نشان میدهد که کودک برای نفس کشیدن تلاش زیادی میکند و عضلات کمکی تنفسی به کار افتادهاند.
در موارد شدیدتر، کودک ممکن است دچار بیحالی شود و تمایلی به شیر خوردن نداشته باشد. کاهش اشتها خطر کمآبی بدن (دهیدراتاسیون) را افزایش میدهد که خود وضعیت را وخیمتر میکند. یکی از علائم خطرناک، تغییر رنگ پوست یا لبها به سمت کبودی (سیانوز) است که نشاندهنده کمبود شدید اکسیژن در خون است و نیاز به اقدام فوری اورژانسی دارد. همچنین در نوزادان بسیار کوچک (به ویژه نوزادان نارس)، اولین علامت ممکن است توقف کوتاهمدت تنفس (آپنه) باشد، حتی قبل از اینکه سرفه یا خسخس سینه شروع شود.
نامهای دیگر و اصطلاحات مرتبط با بیماری
در متون پزشکی فارسی، این بیماری دقیقاً با نام “برونشیولیت” شناخته میشود که ترجمه تحتاللفظی آن “التهاب نایژکها” است. گاهی اوقات ممکن است به آن “عفونت ویروسی ریه نوزادان” نیز گفته شود، اما این نام کلی است و دقت کافی ندارد. در زبان انگلیسی، واژه “Bronchiolitis” استاندارد است. باید توجه داشت که این بیماری نباید با “برونشیت” (Bronchitis) اشتباه گرفته شود. برونشیت مربوط به مجاری بزرگتر است و بیشتر در کودکان بزرگتر و بزرگسالان رخ میدهد، در حالی که برونشیولیت بیماری خاص شیرخواران است.
یکی از اصطلاحات رایج که با برونشیولیت همراه است، “عفونت RSV” است. از آنجا که ویروس سینسیشیال تنفسی (RSV) عامل اصلی ایجادکننده بیش از ۷۰ درصد موارد برونشیولیت است، گاهی پزشکان و پرستاران به جای نام بیماری، از نام ویروس استفاده میکنند و میگویند “کودک دچار RSV شده است”. هرچند RSV میتواند باعث سرماخوردگی ساده یا ذاتالریه هم بشود، اما در نوزادان معمولاً مترادف با برونشیولیت در نظر گرفته میشود.
اصطلاح دیگری که ممکن است شنیده شود “ویزینگ ویروسی” (Viral Wheezing) است. این اصطلاح معمولاً زمانی به کار میرود که کودک دچار خسخس سینه ناشی از ویروس شده است اما پزشک هنوز مطمئن نیست که آیا این اولین حمله آسم است یا یک برونشیولیت حاد. در واقع، بسیاری از کودکانی که دچار برونشیولیت میشوند، ممکن است بعدها مستعد خسخس سینه مکرر شوند، اما لزوماً همه آنها آسم نخواهند داشت. تفکیک این نامها و اصطلاحات برای درک پیشآگهی بیماری و روشهای درمانی بسیار مهم است.
علت ابتلا به برونشیولیت
علت اصلی برونشیولیت، عفونت ویروسی است. ویروس سینسیشیال تنفسی (RSV) شایعترین و معروفترین عامل ایجاد این بیماری است. این ویروس تمایل زیادی به بافت پوششی مجاری هوایی دارد و باعث میشود سلولها به هم بچسبند و تودههایی به نام سینسیشیوم تشکیل دهند که نهایتاً منجر به مرگ سلول و ریزش آن به داخل مجرا میشود. تقریباً تمام کودکان تا سن دو سالگی حداقل یک بار با ویروس RSV آلوده میشوند، اما همه آنها دچار برونشیولیت شدید نمیشوند.
علاوه بر RSV، ویروسهای دیگری نیز میتوانند باعث برونشیولیت شوند. راینوویروس (عامل اصلی سرماخوردگی)، ویروس آنفولانزا و پاراآنفولانزا، آدنوویروس و متاپنوموویروس انسانی از دیگر عوامل شناخته شده هستند. گاهی اوقات ممکن است کودک همزمان به دو نوع ویروس مبتلا شود که میتواند شدت بیماری را افزایش دهد. این ویروسها از طریق تماس مستقیم با ترشحات بینی و دهان فرد آلوده یا استنشاق قطرات تنفسی معلق در هوا منتقل میشوند.
عوامل خطر محیطی و فردی نیز در ابتلا موثرند. نوزادانی که نارس به دنیا آمدهاند (زودتر از ۳۷ هفته)، کودکانی که بیماریهای مادرزادی قلبی یا ریوی دارند، و کودکانی که سیستم ایمنی ضعیفی دارند، بسیار بیشتر در معرض خطر ابتلا به نوع شدید برونشیولیت هستند. همچنین محیطهای فیزیکی نامناسب میتوانند تشدیدکننده باشند. زندگی در محیطهای پرتراکم و مرطوب که امکان رشد کپک و باکتری در آنها وجود دارد، سیستم تنفسی را آسیبپذیر میکند. استفاده از مصالح ساختمانی آنتیباکتریال و بهداشتی مانند ساندویچ پانل ها در ساخت دیوارهای مراکز درمانی و نگهداری کودکان، با فراهم کردن سطوحی صاف و غیرقابل نفوذ برای میکروبها، ریسک انتقال و انباشت عوامل بیماریزا در محیط را کاهش میدهد.
تفاوت برونشیولیت در پسران و دختران
تحقیقات اپیدمیولوژیک نشان دادهاند که جنسیت میتواند در میزان ابتلا و شدت برونشیولیت تأثیرگذار باشد. به طور کلی، پسران کمی بیشتر از دختران به برونشیولیت مبتلا میشوند و احتمال بستری شدن آنها در بیمارستان نیز بالاتر است. نسبت ابتلا در پسران به دختران تقریباً ۱.۵ به ۱ گزارش شده است. دلایل این تفاوت هنوز به طور کامل مشخص نیست، اما فرضیههایی وجود دارد که به تفاوتهای آناتومیکی و فیزیولوژیکی اشاره میکنند.
یکی از نظریههای اصلی این است که مجاری هوایی پسران در بدو تولد، نسبت به اندازه کلی ریهشان، کمی باریکتر و کوتاهتر از دختران است. این تفاوت آناتومیک باعث میشود که حتی مقدار کمی التهاب و تورم در مجاری هوایی پسران، تأثیر انسدادی بیشتری داشته باشد و مقاومت راه هوایی را به شدت افزایش دهد. در نتیجه، علائم تنفسی مانند خسخس و تاکیپنه در پسران سریعتر و شدیدتر بروز میکند.
عوامل هورمونی و ژنتیکی نیز ممکن است نقش داشته باشند. برخی مطالعات نشان میدهند که سیستم ایمنی دختران ممکن است پاسخ قویتر و موثرتری به برخی عفونتهای ویروسی بدهد، اگرچه این موضوع هنوز در حال بررسی است. با رشد کودک و بزرگتر شدن مجاری هوایی، این تفاوت جنسیتی کاهش مییابد. با این حال، در دوران نوزادی و شیرخوارگی، جنس مذکر به عنوان یک ریسک فاکتور مستقل برای شدت برونشیولیت در نظر گرفته میشود و پزشکان معمولاً در ارزیابی نوزادان پسر، دقت و احتیاط بیشتری به خرج میدهند.
نحوه تشخیص برونشیولیت
تشخیص برونشیولیت عمدتاً بالینی است، به این معنی که پزشک با گرفتن شرح حال و معاینه فیزیکی کودک به تشخیص میرسد و معمولاً نیازی به آزمایشهای پیچیده نیست. پزشک ابتدا به صدای تنفس کودک گوش میدهد (آسکولتاسیون). شنیدن صدای خسخس (Wheezing) منتشر و صدای کراکل (Crackles – صدایی شبیه مچاله کردن کاغذ یا باز شدن چسب ولکرو) در ریهها، نشانههای کلاسیک درگیری مجاری کوچک هوایی هستند. همچنین پزشک وضعیت هیدراتاسیون (آب بدن) و میزان تلاش تنفسی کودک را بررسی میکند.
یکی از ابزارهای مهم در تشخیص و ارزیابی شدت بیماری، پالس اکسیمتری است. یک گیره کوچک و بدون درد به انگشت دست یا پای کودک متصل میشود تا میزان اکسیژن خون (SPO2) را اندازهگیری کند. اگر سطح اکسیژن کمتر از ۹۲ یا ۹۰ درصد باشد، نشاندهنده این است که انسداد مجاری هوایی مانع از تبادل گاز مناسب شده و کودک نیاز به اکسیژن کمکی و احتمالاً بستری شدن دارد.
در اکثر موارد، عکسبرداری قفسه سینه (X-ray) لازم نیست، مگر اینکه پزشک به ذاتالریه (پنومونی) مشکوک باشد یا علائم کودک غیرعادی باشد. در عکس رادیولوژی برونشیولیت، معمولاً پرهوایی ریهها (Hyperinflation) دیده میشود که ناشی از حبس شدن هواست، و گاهی لکههای کوچکی از روی هم خوابیدن ریه (آتلکتازی) مشاهده میگردد. آزمایشهای ویروسی سریع (مانند سواپ بینی برای تست آنتیژن RSV) نیز ممکن است انجام شود تا عامل دقیق ویروسی مشخص گردد، که این کار بیشتر برای کنترل عفونت در بیمارستان و جداسازی بیماران کاربرد دارد تا تغییر روش درمان.
روشهای درمان دارویی و پزشکی
نکته بسیار مهم و کلیدی در درمان برونشیولیت این است که آنتیبیوتیکها هیچ تأثیری در درمان آن ندارند، زیرا عامل بیماری ویروس است و باکتری نیست. تجویز آنتیبیوتیک تنها زمانی صورت میگیرد که پزشک شواهد قطعی از یک عفونت باکتریایی همزمان (مانند عفونت گوش میانی شدید یا پنومونی باکتریایی ثانویه) پیدا کند. درمان اصلی برونشیولیت، درمان حمایتی است؛ یعنی کمک به بدن کودک تا زمانی که سیستم ایمنی خودش ویروس را از بین ببرد.
در موارد بستری در بیمارستان، اکسیژنتراپی مهمترین مداخله پزشکی است. اگر سطح اکسیژن خون پایین باشد، اکسیژن مرطوب از طریق ماسک یا لوله بینی به کودک داده میشود. سرمتراپی (مایعات وریدی) نیز برای کودکانی که به دلیل تنگی نفس قادر به خوردن شیر یا غذا نیستند و دچار کمآبی شدهاند، تجویز میشود. ساکشن کردن ترشحات بینی و دهان به طور منظم، به باز شدن راه تنفسی فوقانی و تسهیل تنفس کمک میکند.
در مورد داروها، دستورالعملهای جدید پزشکی تغییراتی کردهاند. استفاده از اسپریهای گشادکننده برونش (مانند سالبوتامول) که در آسم کاربرد دارند، در برونشیولیت معمولاً توصیه نمیشوند زیرا برونشیولها بیشتر دچار انسداد ناشی از مخاط و سلولهای مرده هستند تا گرفتگی عضلانی. با این حال، گاهی پزشک یک دوز آزمایشی میدهد و اگر موثر بود ادامه میدهد. کورتیکواستروئیدها (کورتون) نیز به طور روتین توصیه نمیشوند. استفاده از بخور سرد “سالین هایپرتونیک” (آب نمک غلیظ ۳٪) از طریق نبولایزر، یکی از درمانهای دارویی است که در برخی مطالعات نشان داده به رقیق شدن مخاط و خروج آن کمک میکند و میتواند مدت بستری را کاهش دهد.
درمان خانگی برونشیولیت
اکثر کودکان مبتلا به برونشیولیت نیاز به بستری ندارند و میتوانند در خانه مراقبت شوند. هدف از درمان خانگی، راحتی کودک و جلوگیری از بدتر شدن علائم است. مرطوب نگه داشتن هوای اتاق یکی از موثرترین روشهاست. استفاده از دستگاه بخور سرد (رطوبتساز) در اتاق کودک باعث میشود ترشحات تنفسی نرم و رقیق شده و راحتتر تخلیه شوند. باید دقت شود که دستگاه بخور تمیز باشد تا باعث انتشار قارچ نشود. اگر دستگاه بخور در دسترس نیست، بخار حمام آب گرم نیز میتواند موقتاً کمککننده باشد.
تخلیه ترشحات بینی با استفاده از پوآر بینی (فینگیر) یا ساکشنهای دهانی مخصوص نوزادان، به خصوص قبل از شیردهی و خواب، بسیار کمککننده است. ریختن چند قطره سرم نمکی (نرمال سالین) در بینی قبل از ساکشن کردن، به شل شدن مخاط خشک شده کمک میکند. این کار باعث میشود کودک راحتتر نفس بکشد و بتواند بهتر شیر بخورد. بالا نگه داشتن سر کودک هنگام خواب (با قرار دادن یک بالش زیر تشک، نه زیر سر نوزاد) نیز میتواند تنفس را تسهیل کند.
پایش مداوم کودک در خانه ضروری است. والدین باید دمای بدن کودک را کنترل کنند و در صورت تب، با مشورت پزشک از استامینوفن (متناسب با وزن و سن) استفاده کنند. استفاده از داروهای ضد سرفه و سرماخوردگی بدون نسخه برای کودکان زیر ۴ سال و به ویژه زیر ۲ سال اکیداً ممنوع است و میتواند عوارض خطرناکی داشته باشد. مهمترین کار والدین، ایجاد محیطی آرام و دور از دود و آلودگی و توجه دقیق به نشانههای خطر است.
رژیم غذایی و تغذیه مناسب
تغذیه مناسب و به ویژه هیدراتاسیون (آبرسانی) نقش حیاتی در مدیریت برونشیولیت دارد. کودکانی که دچار گرفتگی بینی و تنگی نفس هستند، هنگام مکیدن شیر زود خسته میشوند و ممکن است از خوردن امتناع کنند. این موضوع خطر کمآبی بدن را افزایش میدهد که باعث غلیظتر شدن ترشحات ریه و بدتر شدن وضعیت تنفسی میشود. بنابراین، اولویت اول تأمین مایعات بدن است.
برای نوزادان شیرخوار، تغذیه با شیر مادر باید ادامه یابد. شیر مادر علاوه بر تأمین آب و مواد مغذی، حاوی سلولهای ایمنی است که به مبارزه با ویروس کمک میکند. اگر نوزاد نمیتواند به مدت طولانی سینه را بگیرد، توصیه میشود وعدههای شیردهی کوتاهتر اما با دفعات بیشتر انجام شود. اگر گرفتگی بینی مانع شیر خوردن است، حتماً قبل از شیردهی بینی تمیز شود. در صورت امتناع کامل، میتوان شیر را دوشید و با فنجان یا قاشق به آرامی به کودک داد.
برای کودکان بزرگتر که غذا میخورند، سوپهای گرم و رقیق (مانند سوپ مرغ و سبزیجات) بسیار مفید هستند. مایعات گرم به نرم شدن گلو و کاهش احتقان کمک میکنند. آبمیوههای طبیعی رقیق شده (مانند آب سیب) نیز گزینههای خوبی برای تأمین مایعات هستند. باید از دادن غذاهای سفت و خشک که بلع آنها دشوار است، پرهیز کرد. همچنین اگر کودک استفراغ میکند، باید حجم غذا را کم کرد. هدف اصلی در روزهای اوج بیماری، جلوگیری از کاهش وزن نیست، بلکه جلوگیری از کمآبی است؛ پس اگر کودک موقتاً اشتهای خود را به غذاهای جامد از دست داد، اصرار نکنید و تمرکز را بر مایعات بگذارید.
عوارض و خطرات برونشیولیت
اگرچه اکثر کودکان به طور کامل بهبود مییابند، اما برونشیولیت میتواند عوارض جدی و گاهی تهدیدکننده حیات داشته باشد. شایعترین عارضه، دهیدراتاسیون (کمآبی بدن) است که ناشی از تب، تنفس سریع (که باعث دفع آب از ریه میشود) و عدم توانایی در نوشیدن مایعات کافی است. علائم کمآبی شامل خشکی پوشک (ادرار نکردن برای بیش از ۶ ساعت)، خشکی دهان و گریه بدون اشک است.
نارسایی تنفسی جدیترین عارضه است. وقتی ماهیچههای تنفسی کودک خسته میشوند، دیگر نمیتوانند اکسیژن کافی را به بدن برسانند و دیاکسید کربن را دفع کنند. این وضعیت نیاز به اینتوباسیون (لوله گذاری) و استفاده از دستگاه ونتیلاتور (تنفس مصنوعی) در بخش مراقبتهای ویژه (PICU) دارد. آپنه (توقف تنفس) نیز به ویژه در نوزادان نارس و زیر دو ماه شایع است و میتواند ناگهانی رخ دهد.
عارضه طولانیمدت برونشیولیت، افزایش حساسیت مجاری هوایی است. کودکانی که در نوزادی دچار برونشیولیت شدید شدهاند، احتمال بیشتری دارد که در سالهای بعد، هنگام سرماخوردگی دچار خسخس سینه مکرر شوند. اگرچه این لزوماً به معنای ابتلا به آسم کلاسیک نیست، اما ارتباطی قوی بین برونشیولیت شدید در نوزادی و تشخیص آسم در کودکی وجود دارد. همچنین عفونتهای ثانویه باکتریایی مانند عفونت گوش (اوتیت مدیا) یا ذاتالریه باکتریایی نیز ممکن است همزمان یا پس از برونشیولیت رخ دهند و نیاز به درمان آنتیبیوتیکی داشته باشند.
برونشیولیت در کودکان و دوران بارداری
برونشیولیت ذاتاً بیماری کودکان است و اوج شیوع آن در سنین ۲ تا ۶ ماهگی است. دلیل آسیبپذیری شدید کودکان در این سن، علاوه بر کوچکی مجاری هوایی، کاهش تدریجی آنتیبادیهای مادری (که در دوران جنینی دریافت کردهاند) و عدم تکامل کامل سیستم ایمنی خودشان است. نوزادان نارس که ریههایشان کامل تشکیل نشده است، در گروه پرخطر قرار دارند و برای آنها گاهی واکسن یا آمپولهای پیشگیریکننده خاصی (مانند پالیویزمب) تجویز میشود که حاوی آنتیبادی مونوکلونال علیه ویروس RSV است.
در دوران بارداری، مادران مستقیماً دچار “برونشیولیت” نمیشوند، زیرا مجاری هوایی بزرگسالان آنقدر بزرگ است که تورم ناشی از این ویروسها باعث انسداد آنها نمیشود. مادر باردار در صورت ابتلا به RSV، معمولاً علائمی شبیه یک سرماخوردگی شدید را تجربه میکند. اما خطر اصلی، انتقال عفونت به جنین یا نوزاد تازه متولد شده است. اگر مادری در روزهای نزدیک به زایمان به این ویروس مبتلا شود، ممکن است نوزادش را بلافاصله پس از تولد آلوده کند که برای نوزاد بسیار خطرناک است.
بنابراین، مادران باردار باید در فصول شیوع بیماری، اصول بهداشتی را به شدت رعایت کنند و از تماس با افراد بیمار خودداری نمایند. تحقیقات اخیر بر روی واکسنهای RSV برای مادران باردار تمرکز کردهاند تا با تزریق آن به مادر در اواخر بارداری، سطح آنتیبادی در خون مادر افزایش یابد و این محافظت از طریق جفت به جنین منتقل شود. این روش میتواند نوزاد را در حساسترین ماههای اول زندگی (تا ۶ ماهگی) در برابر برونشیولیت شدید بیمه کند.
طول درمان برونشیولیت چقدر است؟
برونشیولیت یک بیماری خودمحدودشونده است و معمولاً یک دوره مشخص را طی میکند. دوره کمون (نهفته) بیماری حدود ۴ تا ۶ روز است. پس از شروع علائم، بیماری معمولاً در روزهای سوم تا پنجم به اوج شدت خود میرسد. این زمانی است که والدین بیشترین نگرانی را دارند و احتمال بستری شدن در این روزها بیشتر است. پس از عبور از این قله، علائم به تدریج فروکش میکنند.
اکثر کودکان طی ۷ تا ۱۴ روز بهبود مییابند. با این حال، سرفه یکی از علائمی است که میتواند بسیار طولانیتر باقی بماند. در برخی کودکان، سرفهها ممکن است تا ۳ یا ۴ هفته نیز ادامه داشته باشد، حتی اگر حال عمومی کودک خوب باشد و خوب غذا بخورد. این سرفههای طولانی ناشی از زمانبر بودن ترمیم سلولهای پوششی مجاری هوایی است و لزوماً به معنای عدم بهبودی یا نیاز به داروی بیشتر نیست.
اگر کودک بستری شود، میانگین مدت اقامت در بیمارستان معمولاً ۳ تا ۴ روز است، اما در موارد شدید یا در نوزادان دارای بیماری زمینهای، ممکن است این زمان بسیار طولانیتر شود. والدین باید صبور باشند و بدانند که خسخس سینه ممکن است با هر فعالیت فیزیکی یا هیجانی برای مدتی عود کند. معیار اصلی بهبودی، بازگشت اشتها، قطع تب، و تنفس آرام و بدون تلاش است. پیگیری پزشکی پس از ترخیص برای اطمینان از سلامت کامل ریهها و بررسی وضعیت رشد کودک ضروری است.
تفاوت برونشیولیت و آسم
تشخیص افتراقی بین برونشیولیت و آسم یکی از چالشهای پزشکی اطفال است، زیرا علائم هر دو شامل سرفه، تنگی نفس و خسخس سینه است. اما تفاوتهای کلیدی وجود دارد. برونشیولیت معمولاً اولین بار در سنین زیر ۲ سال و اغلب زیر ۱ سال و در فصل زمستان رخ میدهد و همراه با تب و علائم سرماخوردگی (آبریزش بینی) است. در حالی که آسم معمولاً در سنین بالاتر تشخیص داده میشود، ماهیت تکرار شونده دارد و اغلب بدون تب است.
در آسم، سابقه خانوادگی آلرژی، اگزما یا آسم نقش پررنگی دارد و حملات اغلب با محرکهایی مانند آلرژنها، هوای سرد یا ورزش ایجاد میشوند. اما برونشیولیت منشأ عفونی ویروسی دارد. یکی دیگر از تفاوتهای مهم در پاسخ به درمان است. آسم معمولاً پاسخ بسیار سریع و خوبی به اسپریهای گشادکننده برونش (مانند سالبوتامول) میدهد، اما همانطور که گفته شد، برونشیولیت اغلب پاسخ ضعیفی به این داروها میدهد زیرا مشکل اصلی التهاب و مخاط است نه اسپاسم عضله.
با این حال، مرز بین این دو همیشه روشن نیست. کودکی که چندین بار دچار حملات شبیه برونشیولیت میشود، ممکن است در نهایت آسم داشته باشد. پزشکان معمولاً اگر کودکی بیش از ۳ بار دچار خسخس سینه شود، تشخیص را به سمت “آسم کودکی” یا “واکنش راه هوایی” سوق میدهند. در هر دو حالت، دوری از دود سیگار و کنترل عوامل محیطی برای مدیریت بیماری ضروری است.
جمعبندی
برونشیولیت شایعترین عفونت تنفسی حاد در نوزادان و کودکان زیر دو سال است که باعث التهاب و انسداد مجاری هوایی کوچک (برونشیولها) میشود. عامل اصلی این بیماری ویروسها، به ویژه ویروس RSV هستند و اغلب در فصول سرد سال شیوع مییابند. علائم آن با سرماخوردگی شروع شده و به سرفههای شدید، تنفس سریع و صدادار (خسخس) تبدیل میشود. نکته حیاتی در درمان این است که آنتیبیوتیکها بر روی آن تأثیری ندارند و درمان اصلی شامل مراقبتهای حمایتی مانند اکسیژنتراپی، تأمین آب بدن و تخلیه ترشحات بینی است.
پیشگیری از طریق شستشوی دستها، تغذیه با شیر مادر و دوری از دود سیگار امکانپذیر است. اگرچه اکثر کودکان با مراقبت در منزل بهبود مییابند، اما نوزادان نارس یا دارای بیماری قلبی-ریوی در معرض خطر بستری شدن هستند. علائمی مانند کبودی لبها، توقف تنفس و امتناع از شیر خوردن هشدارهای جدی برای مراجعه به اورژانس هستند. محیط زندگی سالم و عایقبندی شده برای حفظ دمای ثابت نیز در کاهش تحریکات تنفسی موثر است. طول دوره بیماری حدود دو هفته است، اما سرفهها ممکن است مدت بیشتری ادامه یابند.